یکشنبه ۰۲ آبان ۱۴۰۰

نکاح (سال 78-77)


احکام نگاه کردن –نگاه مملوکه به مالکه خود – نظر خصی به اجنبیه – عبد الملک بن عتبه النخعی

بسم الله الرحمن الرحیم

78/2/18

احکام نگاه کردن –نگاه مملوکه به مالکه خود – نظر خصی به اجنبیه – عبد الملک بن عتبه النخعی

خلاصه درس قبل و این جلسه:

در جلسات قبل درباره مستثنیات حرمه نظر به اجنبیه بحث شد، در ادامه این بحث در این جلسه دو بحث نگاه مملوک به مالکه خود و نگاه خصی به اجنبیّه عنوان می‏شود و از آنجایی که این دو عنوان در بعضی موارد با هم جمع می‏شوند لذا در ابتدا نسبت به این دو عنوان برای مشخص شدن حدود آنها بیان می‏شود و در ادامه در رابطه با این فقره از آیه قرآن «او ما ملکت ایمانهنّ» و نظر فقهاء متقدمین بحث شده جواز نظر مملوک به مالکه خود نتیجه گرفته می‏شود، در ادامه بحث نگاه خصی را آغاز می‏کنیم.

الف) بحثهای مربوط به هر دو عنوان :

1 ) مشخص کردن حدود عناوین مورد بحث:

دو عنوان در ادامه بیان مستثنیات حرمه نظر به اجنبیّه ذکر شده است که این دو عنوان چون یک نحو ارتباطی با همدیگر دارند با هم مشتبه می‏شوند لذا در ابتدا نسبت بین این دو عنوان را مطرح می‏کنیم.

عنوان اول: نگاه کردن عبد به مالکه‏اش جایز می‏باشد یا خیر؟

عنوان دوم: نگاه کردن خصی به اجنبیه جایز است یا خیر؟

نسبت بین دو موضوع عموم و خصوص من وجه می‏باشد که یک ماده اجتماع و دو ماده افتراق دارد.

ماده اجتماع: مملوک زن اجنبیه، خصی باشد پس هم مملوک است و هم خصی و خصی بخواهد به مالکه خود نگاه کند.

ماده افتراق: مملوک غیرخصی به مالکه خود می‏تواند نگاه کند یا خیر؟

خصی غیر مملوک به اجنبیه می‏تواند نگاه کند یا خیر؟ یا خصی مملوک بخواهد به غیر مالکه خود نگاه کند.

2 ) احتمالات در مسأله:

با مشخص شدن حدود موضوعات، احکام محتمله در مقام را که احتمالاً قائل هم داشته باشند بیان می‏کنیم:

احتمال اول: ممکن است از حرمت نظر به اجنبیه فقط نظر مملوک به مالکه خود استثناء شده باشد اعم از اینکه خصی باشد یا خیر پس خصی بودن هیچگونه مدخلیّتی در استثناء ندارد.

احتمال دوم: موضوعی که از حرمت نظر استثناء شده است خصی می‏باشد خصی می‏تواند به اجنبیه نگاه کند می‏خواهد عبد باشد یا نباشد پس عبد بودن و مملوک بودن دخالتی ندارد.

احتمال سوم: احد الموضوعین برای استثناء کافی است یعنی خصی بودن و مملوکیت هر دو مستقلا دخیل برای استثناء می‏باشند.

احتمال چهارم: مجموع العنوانین موضوعیّت دارد یعنی خصی بودن و مملوکیت بعنوان دو جزء یک موضوع واحد دخیل می‏باشند.

احتمال پنجم: هیچکدام از حرمه نظر به اجنبیه استثناء نشده‏اند.

3 ) توضیح کلام مرحوم شیخ ره در مبسوط:

از آنجایی که اعلام در برداشت از کلام مرحوم شیخ ره در مبسوط اختلاف کرده‏اند در ابتداء کلام شیخ در خلاف را ذکر کرده و با روشن شدن مقصود شیخ در خلاف کلام او در مبسوط نیز آشکار می‏گردد.

در مسأله پنجم کتاب النکاح خلاف آمده است:

«اذا ملکت المرأه فحلاً او خصیّاً[1]او مجبوباً[2]لایکون محرماً لها و لایجوز له ان یخلو بها و لایسافر معها»

این فتوای خود شیخ در خلاف می‏باشد بعد در ادامه می‏فرماید:

و للشافعی فیه قولان احدهما مثل ما قلناه و قالوا و هو الاشبه بالمذهب یعنی شافعیه گفتند این قول به مبانی شافعی نزدیکتر است و عبارت «و هو الاشبه …» از شافعیه است.

«و الآخر انه یصیر محرماً لقوله تعالی: او ما ملکت ایمانهنّ»، بنابر قول دوم خصی محرم می‏باشد مرحوم شیخ ره در ادامه برای مختار خودش که تحریم می‏باشد دلیل ذکر می‏کند که: «دلیلنا اجماع الفرقه و اخبارهم و طریقه الاحتیاط و اما الآیه فقد روی اصحابنا ان المراد بها الاماء دون العبید[3]الذکران[4]».

بعد از نقل کلام مرحوم شیخ ره در خلاف، به نقل کلام ایشان در مبسوط و توضیح آن می‏پردازیم:

«اذا ملکت المرأه فحلاً او خصیّاً فهل یکون محرماً لها حتی یجوز له ان یخلو بها و یسافر معها قیل: فیه وجهان[5]» («قیل»، اشاره به دو قول شافعی است که در خلاف به نام وی تصریح کرده است) احدهما و هو الظاهر انه یکون محْرماً لقوله او ما ملکت ایمانهنّ …. (قول اول محرمیت مملوک مرأه است به ملاحظه ظاهر آیه شریفه) و الثانی هو الاشبه بالمذهب انه لایکون محرماً (قول دوم که به نظر شافعیه به مذهب شافعی اشبه است عدم محرمیت می‏باشد).

تا اینجا در مقام بیان مذهب شافعیّه است و عبارت «و هوالظاهر» و عبارت «و هو الاشبه بالمذهب» هر دو نقل قول از شافعیه است چنانچه از عبارت خلاف معلوم می‏گردد و ربطی به مختار خود شیخ ندارد.

بعد مرحوم شیخ ره می‏فرماید همین قول دوم شافعی به نظر من قوی‏تر است: «و هو الذی یقوی فی نفسی و روی اصحابنا فی تفسیر الآیه ان المراد به الاماء دون الذکران[6]»

برخی از بزرگان همچون مرحوم محقق کرکی ره در جامع المقاصد[7] و مرحوم شهید ثانی ره در مسالک کلام شیخ را در مسأله مردّد دانسته و صدر و ذیل عبارت مبسوط را با هم منافی گرفته‏اند، و روشن نیست که مختار ایشان چیست؟ ولی این مطلب صحیح نیست، مختار شیخ همان عبارت ذیل است که با عبارت «یقوی فی نفسی» از آن یاد کرده، البته مرحوم شهید ثانی ره مطلبی دارد که از این نحوه تعبیر استفاده می‏شود که مسأله جزء مسلّمات نیست، که مطلب صحیحی است.

ب) حکم نظر مملوک به مالکه :

1 ) کلمات بزرگان درباره روایات مفسره آیه شریفه «او ما ملکت ایمانهنّ»:

مرحوم شیخ ره در خلاف و مبسوط به روایت اصحابنا نسبت داده که مراد از «ما ملکت ایمانهن» کنیزان است نه بندگان.

بعد از شیخ ابن ادریس در سرائر، قطب راوندی در فقه القرآن هم به این نکته اشاره کرده‏اند که آیه قرآن عبید را شامل نمی‏شود و گفته‏اند که بخاطر روایات مراد از ما ملکت ایمانهن اماء می‏باشد اما یک روایت هم نقل نکرده‏اند و حدس زده می‏شود که منشأ همه آنها، عبارت مرحوم شیخ طوسی ره باشد.

در مقابل عده‏ای همانند علامه در مختلف، محقق کرکی، شهید ثانی و … آیه را عام دانسته، اختصاص آن را به اماء انکار کرده‏اند.

در مجمع البیان می‏گوید: قیل معناه العبید و الاماء و روی ذلک عن أبی عبدالله علیه‏السلام شهید ثانی هم می‏گوید: روی الکلینی اخباراً کثیره بطرق صحیحه عن الصادق علیه السلام ان المراد لقوله تعالی: او ما ملکت ایمانهن شامل للمملوکه مطلقاً.

بعد هم صحیحه معاویه بن عمار را نقل می‏کند، مرحوم شهید ثانی ره از اخبار بسیاری که کلینی در تفسیر آیه ذکر کرده سخن می‏گوید در حالی که در تمامی روایاتی که ما داریم در مقام تفسیر این آیه مطلبی را مطرح نکرده‏اند تنها صحیحه معاویه بن عمار در این مقام است، لذا مراد از تفسیر تفسیر اصطلاحی نیست، بلکه با توجه به روایات مراد آیه روشن می‏شود اگر چه آن روایات در مقام تفسیر آیه نباشند یعنی با در نظر گرفتن روایات منظور از آیه مشخص می‏شود، همچنانکه مراد از این عبارت معروف «ان القرآن یفسر بعضه بعضاً» هم همین معناست روایات هم که همانند آیات از سرچشمه وحی ناشی می‏شوند جنبه تفسیری نسبت به آیات قرآنی می‏یابند هرچند بالصراحه در مقام تفسیر نباشند.

بنظر می‏رسد که عبارت مجمع البیان «و روی عن أبی عبدالله علیه السلام» و عبارت شیخ طوسی «روی اصحابنا …» هم ناظر به همین روایات موجود باشد، درباره این که شیخ به چه روایتی نظر دارد در جلسات بعد سخن خواهیم گفت.

2 ) توضیحی درباره مراد از «ما ملکت ایمانهن» در آیه شریفه:

آیه شریفه بدون در نظر گرفتن روایات ظاهرش این است که هم اماء و هم عبید را شامل می‏شود و وجهی برای تخصیص آن به اماء وجود ندارد بلکه بنابر برخی از تفاسیر «نسائهن» عبید قدر متیقن از عبارت ما ملکت ایمانهن می‏باشد، زیرا اگر مراد از «نسائهن» مطلق نساء باشد مراد از ما ملکت ایمانهن یا تنها عبید یا اعم از عبید و اماء باشد و نمی‏تواند مراد از ما ملکت فقط اماء باشد زیرا نسائهن به فرض تمام زنان از جمله کنیزان را شامل شده و دیگر معنا ندارد که دوباره این مصادیق را ذکر کنند، خلاصه لازمه این معنا عطف خاص به عام است و چنین عطفی صحیح نیست.

اگر مراد از نسائهن را معنای مضیقی بگیریم همچون مؤمنات، حرائر، اقرباء، اصحاب، البته چنین اشکالی پیش نمی‏آید، چه بنابر اختصاص «ما ملکت ایمانهن» به اماء هم نسبت بین این عنوان و عنوان نسائهن گاه تباین (بنابر تفسیر نسائهن به حرائر) می‏باشد که عطف کاملاً بی اشکال است و گاه عموم و خصوص من وجه (بنابر سایر تفاسیر) که در این مورد هم عطف صحیح و شایع است.

ولی وجهی برای تخصیص آیه به اماء به نظر نمی‏رسد بلکه ظاهر لفظ عموم است و روایات هم بر خلاف آن دلالت نمی‏کند چنانچه خواهد آمد.

3 ) نتیجه بحث تا اینجا:

نظر مملوک به مالکه خود جایز است ولی حد و حدود آن را باید بعداً معین نماییم.

ج) نظر خصی به اجنبیه:

مسأله دیگر که کم اتفاق می‏افتد ولی چون ممکن است اتفاق بیفتد آن را مطرح می‏کنیم مسأله نظر خصی است، در اینجا روایات بسیاری وجود دارد که مقتضای آنها عدم جواز است، یک روایت هم در مسأله هست که برخی آن را دلیل بر جواز دانسته‏اند که باید درباره آن بحث کنیم، حال ما روایات بحث خصی را مطرح می‏کنیم.

1 ) موثقه عبدالملک بن عتبه النخعی:

«حمید بن زیاد عن الحسن بن محمد عن عبدالله بن جبله عن عبدالملک بن عتبه النخعی قال سألت ابا عبدالله علیه السلام عن ام الولد هل یصلح ان ینظر الیها خصی مولاها و هی تغتسل قال لایحل ذلک[8]»

حمید بن زیاد و حسن بن محمد (بن سماعه) و عبدالله بن جبله هر سه واقفی ثقه می‏باشند و عبدالملک بن عتبه امامی ثقه پس روایت موثقه است.

از این روایت نمی‏توان استفاده کرد که خصی مطلقاً نمی‏تواند نگاه کند، زیرا متعرض حال غسل شده است، در حال غسل اگر زن شورت پوشیده یا لنگی بسته باشد و عورتش هم مکشوف نباشد، جاهای بسیاری از بدن وی آشکار است و ما در مورد نگاه خصی به اجنبیه قطعاً این حد را مجاز نمی‏دانیم حداکثر به مو و برخی اعضاء دیگر محل کلام است وگر نه حرمت نگاه کردن خصی به مثلاً سینه زن و اعضایی که در هنگام غسل آشکار است محل بحث نیست.

بهرحال اگر کسی بگوید خصی همانند سایر محارم است این روایت آن را نفی می‏کند، چون سایر محارم بنابر تحقیق به غیر از عورت به سایر اعضای بدن وی بدون شهوت می‏توان نگاه کرد، اطلاق روایت عبدالملک بن عتبه شامل جایی که عورت زن مستور باشد هم می‏گردد و دلیل عدم محرمیت خصی می‏باشد ولی در این مسأله که آیا خصی به شعر یا ساق اجنبیه می‏تواند نگاه کند، نفی جواز را از روایت نمی‏توان استفاده کرد.

سایر روایات بحث را در جلسه آینده نقل و بررسی می‏کنیم.

«والسلام»



[1] ـ خصی آن است که اخته شده باشد.

[2] ـ مجبوب آن است که آلت رجولیت او قطع شده باشد.

[3] ـ این که مرحوم شیخ ره عبید را مقید به ذکران کرده است بخاطر این است که بر اماء نیز عبد صدق می‏کند و در لغت عبد بمعنای مملوک است و اختصاصی به مذکر ندارد.

[4] ـ خلاف 4: 249 ـ 250.

[5] ـ «وجهان» نایب فاعل «قیل» نیست بلکه مبتدأ متأخر و «فیه» خبر متقدم و کل جمله نایب فاعل قیل است.

[6] ـ مبسوط 4: 161.

[7] ـ در جامع المقاصد سهو القلمی هم رخ نموده فرموده شیخ در صدر کلام عدم محرمیت را ظاهر دانسته و در ذیل به محرمیت قایل شده در حالی که عبارت مبسوط بر عکس است.

[8] ـ وسائل 20: 225/25485، باب 125 از ابواب مقدمات النکاح، ح 1 جامع الاحادیث، ج 20: 293/957، باب 8 از ابواب جمله من احکام الرجال و النساء الاجانب، ح 1.