سه شنبه ۰۶ مهر ۱۴۰۰

بیانات


مستثنیات احکام


مستثنیات احکام

این قضیه معروف است که: شیخ انصاری به شاگردش میرزا ابوالقاسم کلانتر می‌گوید: وقتی شما به ایران می‌روی، مایه‌ای که در اینجا تحصیل کرده‌ای قواعدی است که آموخته‌ای و این به تنهایی برای جواب دادن به مسائل مورد نیاز کفایت نمی‌کند. اگر مسأله‌ای از شما پرسیدند که شما طبق قواعد پاسخ آن را می‌دانی، در جواب بگو: «لولا النصّ و الإجماع»، به مقتضای قاعده مطلب چنین است و فتوا نده، چون ممکن است روایت یا اجماعی آن را استثا زده باشد و شما از آن غافل باشید.

مرحوم والد ما در مقدّمه کتابش مستثنیات الأحکام[1] این مطلب را نوشته‌اند:

معروف است (و من نیز در بعضی کتب این قضیه را دیده‌ام) که مرحوم آسید محمد باقر حجه الاسلام با آشیخ محمد تقی صاحب حاشیه هدایه المسترشدین عقدی را اجرا کردند. طرف ایجاب مرحوم حجه الاسلام و طرف قبول هم آشیخ محمدتقی بود. مرحوم حجه الاسلام مقید بود که عقد را با مهرالسنّه بخواند. آنها عقد را با مهرالسنّه می‌خوانند، سپس می‌خواهند مهرالسنّه را با همان چیزی که طرفین می‌خواستند عقد را بر آن جاری کنند، مصالحه کنند. امّا چون جنبه ربوی داشت، آشیخ محمدتقی می‌گوید: این ربا می‌شود. آسید محمدباقر می‌گوید: اجماع فقهاست که میان زوج و زوجه ربا نیست. الآن که با مهرالسنّه عقد را جاری کردیم، آنها زن و شوهر شدند، لذا ربای زن و شوهر اشکال ندارد. این قضیه برای آشیخ محمدتقی خیلی گران تمام شد.

ممکن است قواعد در دست فقیه باشد ولی از مستثنیات غافل باشد. مرحوم والد نوشته است: من برای این جهت مستثنیات را نوشتم که گاهی اهل فنّ هم به کلّیت قواعد تمسّک کرده‌اند و از این مستثنیات غفلت کرده‌اند.

از یکی از فقهاء طراز اول سؤال کرده‌اند که گاهی در مسجدالحرام زن‌ها در کنار یا جلوتر از مردان قرار می‌گیرند، حکمش چیست؟ ایشان می‌فرماید: طبق نظر ما تقدّم زن بر مردم اشکال ندارد و فقط مکروه است. در حالی که جواب این است که مسجدالحرام طبق روایت صحیح مستثناست[2] و چون این استثنا در عروه نه در باب حجّ و نه در مکان مصلّی ذکر نشده، مورد غفلت واقع شده است.

این مسأله در حواشی عروه مغفولٌ عنه است[3] و تنها آقای میلانی متوجّه این مسأله بود و من به ایشان عرض کردم که تنها شما در این حواشی متوجّه این مسأله شده‌اید و در مناسک حجّ‌تان ذکر کرده‌اید،[4] منتهی قاعده‌اش این بود که در صلاه در مکان مصلّی حاشیه می‌زدید.

مرحوم والد با این‌که به فقه خیلی مسلّط بود، از این استثناء غفلت کرده است، چون نه در عروه است و نه شیخ جعفر کاشف الغطاء با آن احاطه‌اش به فقه در جایی این مسأله را ذکر کرده است.


[1] آیه الله سید احمد زنجانی کتابی در شرح این کتاب خود نگاشته‌اند به نام: «مستنبطات الأحکام فی شرح مستثنیات الأحکام».

[2] رک: جمع پریشان، ج۳، ص۲۲۱-۲۲۳، مقاله «نقد و بررسی پاره‌ای از مسائل مناسک»، مسأله ۱۳- محاذات زن و مرد هنگام نماز در مسجدالحرام.

صحیحه مذکور صحیحه فضیل است که از نظر سند و دلالت تامّ و شیخ صدوق در علل الشرائع (ص۳۹۷، باب ۱۳۷، ح۴) نقل کرده است. متن صحیحه این است: «عن محمد بن الحسن بن الولید، عن محمد بن الحسن الصفار، عن العباس بن معروف، عن علی بن مهزیار، عن فضاله، عن أبان، عن الفضیل، عن أبی جعفر(ع) قال: إنّما سمّیت مکّه بکّه لأنّه یبک فیها الرجال بالنساء، و المرأه تصلّی بین یدیک و عن یمینک و عن یسارک و معک، و لابأس بذلک، و إنّما یکره فی سائر البلدان».

[3] العروه الوثقی، ج۱، ص۵۸۸، کتاب الصلاه، فصل فی مکان المصلّی، العاشر، مسأله ۲۹.

[4] مناسک حج، از آیه الله میلانی، ص۱۳۸.