یکشنبه ۰۴ مهر ۱۴۰۰

نکاح (سال 78-77)


به چه مواضعی می توان نظر کرد(کفین – شعر- ساق- محاسن- خلف)

بسم الله الرحمن الرحیم

77/7/15

به چه مواضعی می توان نظر کرد(کفین – شعر- ساق- محاسن- خلف)

خلاصه جلسات قبل و این جلسه:

بحث در بررسی روایات جواز نظر به اجنبیه برای کسی که اراده ازدواج دارد، می‏باشد.

الف ـ حکم نظر به صورت:

در روایات مسلماً و بدون هیچ تعارضی نگاه کردن به صورت اجنبیه برای کسی که اراده ازدواج دارد، جایز است.

ب ـ حکم نظر به «کفین»

1 ) استدلال به روایت مرسل عوالی‏اللئالی از پیامبر(ص)

متن روایت:

«قال النبی(ص) لصحابی خطب امرأه: انظر الی وجهها و کفیها»

کلام استاد: بعید است در جواز نظر به کفین، اتکاء علماء به این روایت مرسل باشد.

2 ) استدلال به صحیحه هشام بن سالم، حماد بن عثمان، حفص بن البحتری.

متن روایت:

«عن أبی عبدالله(ع) قال: «لابأس بأن ینظر الی وجهها و معاصمها اذا أراد أن یتزوجها» وسائل باب 36 از ابواب مقدمات نکاح ج2

مرحوم حکیم می‏فرمایند: از معاصم استفاده می‏شود که نگاه کردن به دست (کفین) هم برای کسی که اراده ازدواج دارد، جایز است، البته ایشان وجه استفاده را بیان نمی‏کنند.

مرحوم آقای خوئی می‏فرمایند: دلالت این روایت بر جواز نظر به ید بالملازمه است، به این صورت که نظر کردن به معاصم (جایی از دست که دستبند روی آن قرار می‏گیرد) مستلزم نظر کردن به کفین هم هست.

توضیح استاد در مفاد صحیحه:

مراد از نگاه کردن به معاصم، نگاه کردن در حال عادی است، چون نگاه کردن به معاصم کسی که دستکش در دستش کرده است مستلزم نگاه به دستهای او نیست، به عبارت دیگر نگاه کردن به جای دستبند این شخص ملازمه ندارد که دستکش هم دست این شخص نباشد و دستها را می‏توان دید.

پس اگر در روایت تصریح نشد که دستکش در دست بکند و نگاه بکند عرف می‏فهمد نگاه کردن در حال عادی به معاصم جایز است که در این حالت طبعاً چشم به دست هم خواهد افتاد.

پس فرمایش آقای خوئی حمل می‏شود بر اینکه نگاه کردن در حال عادی به معاصم مستلزم نگاه کردن به کفین نیز هست.

استفاده دیگر از این توجیه این است که نگاه کردن به وجه هم همانند نگاه کردن به دست در حالت عادی ملاحظه شده است و صورت اشخاص در حالت عادی و متعارف مکشوف است و موی سر آنها نیز دیده می‏شود. پس با این توجیه جواز نظر به مو همانند جواز نظر به کفین ثابت می‏شود و در این صورت روایت صحیحه‏ای که نگاه کردن به مو را جایز دانسته با این روایت هیچ منافاتی نخواهد داشت.

نکته قابل توجه در مفاد صحیحه :

با وجود این که لابأس در روایت ظاهر در این است که شروع روایت از ناحیه امام علیه السلام است و لکن چون «وجهها و معاصمها» با اسم ظاهر تعبیر نشده است و با ضمیر تعبیر شده است، اضمار مؤید قویی است که مرجع ضمیر قبلاً ذکر شده است و این روایت تقطیع شده است.

بنابر این ممکن است قبلاً در این روایت راجع به مرأه و نگاه کردن به دست و جه زن سؤالی شده باشد، و عبارت حضرت که می‏فرمایند: «لابأس بأن ینظر …» در جواب سؤال باشد که در این صورت استفاده محدودیت از این روایت مشکل خواهد بود و این که حضرت صورت و معاصم را فقط ذکر کرده‏اند به این دلیل است که در سؤال سائل فقط این دو عنوان بوده است، در نتیجه روایات دیگر با این روایت متعارض نخواهد بود.

ج ) حکم نظر به «شعر» و اطراف سر و صورت:

استدلال به صحیحه عبدالله بن سنان:

«محمد بن الحسن باسناده عن احمد بن محمد بن عیسی عن الهیثم ابن ابی مروق الهندی عن الحکم بن مسکین عن عبدالله ابن سنان قال: قلت لأبی عبدالله(ع) الرجل یرید أن یتزوج المرأه أینظر الی شعرها فقال: نعم انما یرید أن یشتریها بأعلی الثمن».

سند روایت:

مرحوم آقای خوئی می‏فرمایند: در بعضی از نسخ قدیمی تهذیب «الهاشم» به جای «الهیثم» نقل شده است ولی ظاهراً صحیح همان الهیثم است زیرا الهاشم بن ابی مروق الهندی در کتب اخبار و رجال وجود ندارد. مضافاً که «هاشم» با الف و لام استعمال نمی‏شود و «الهاشم» غلط است.

سند این روایت قابل اشکال و تردید نیست زیرا در سند فقط حکم بن مسکین جای تأمل دارد و ما او را ثقه می‏دانیم به این دلیل که عده‏ای از اجلاّ مثل ابن أبی عمیر و بزنطی از او روایت دارند و اینها «لایرون و لایرسلون عن ثقه». البته به غیر از اینها اجلاّء دیگر هم از او روایت نقل می‏کنند.

حسن بن محبوب که از فقهای معروف طبقه سوم است، کتاب حکم اعمی که همان حکم بن مسکین است را نقل می‏کند و از طرفی این روایت را فقیه نقل می‏کند سند فقیه در مشیخه صحیح است.

دلالت روایت:

به نظر ما چون روایت، نگاه کردن به مو در حالت معمولی شخص را گفته و تنبیه نکرده که این طرف و آن طرف را بپوشاند (مقابل مستور بودن) از این روایت استفاده می‏شود که نگاه کردن به صورت، مو، گلو و گردن برای کسی که اراده ازدواج دارد جایز است.

ادامه مسأله 26:

«…. أن ینظر الی وجهها و کفیها و شعرها و محاسنها»

د ) حکم نظر کردن به ساق :

در بیان مفهوم کلمه محاشها از عبارت سید ره حکم ساق روشن خواهد شد

کلام مرحوم خوئی:

ایشان ابتداء با ذکر ادله (روایات) ثابت می‏کنند که مراد از محاسن امری مغایر با وجه و کفین و شعر نیست بلکه مراد چیزی است که بوسیله آن حسن و جمال زن ظاهر می‏شود و حیث اینکه با وجه و کفین و شعر جمال زن، ظاهر و معلوم می‏شود نباید در محاسن از این سه تا تعدی کنیم. بعد می‏فرمایند: اولاً از روایاتی که راجع به نظر کردن به محاسن است معلوم می‏شود که ساق نیز قطعاً از محاسن است و نگاه کردن به آن برای کسی که اراده تزویج دارد جایز است‏و ثانیاً روایتی که نگاه‏کردن به ساق امه را در هنگام خرید جایز دانسته‏اند، بالاولویه استفاده می‏کنیم که نگاه کردن به ساق زن برای کسی که اراده ازدواج دارد جایز است. باینصورت که در روایت دارد «أن یشتریها باعلی الثمن» پس اگر در خرید امه نگاه کردن به ساق جایز باشد به طریق اولی در جایی که شراء به اعلی ثمن است، نگاه کردن به ساق جایز خواهد بود.

مناقشه استاد در کلام مرحوم خوئی:

اولاً: محاسن مفهوم روشنی ندارد تا بوسیله آن بتوان تشخیص داد که آیا ساق جزء محاسن است یا خیر؟ سابقین هم محاسن را به وجه و کفین و مو تطبیق کرده‏اند و در عرف هم که زیبایی اشخاص را می‏خواهند تشخیص بدهند به قسمت‏هایی که اعالی بدن (صورت، مو، غیره …) است نگاه می‏کنند.

بنابر این از محاسن به این توسعه که ایشان استفاده کرده‏اند، نمی‏توان استفاده کرد.

ثانیاً: از أمه نمی‏توان به حرّه تعدی کرد زیرا هم در جاهلیت و هم در اسلام گاهی چیزهایی برای حرّه بود که برای أمه لازم نبود، مثلاً در نماز اگر موهای أمه باز باشد اشکال ندارد ولی برای حرّه اشکال دارد. پس یک نحوه احترامی برای حرّه وجود دارد.

بنابر این در جواز نظر به ساق برای کسی که اراده ازدواج دارد، دلیلی وجود ندارد.

ه ) حکم نظر به «خلف»

روایت حسن بن سری:

«قال: قلت لابی عبدالله(ع): الرجل یرید أن یتزوج المرأه یتأملها و ینظر الی خلفها و الی وجهها؟ قال نعم لابأس أن ینظر الرجل الی المرأه اذا أراد أن یتزوجها الی خلفها و الی وجهها».

سند روایت:

همانطور که قبلاً عرض شد سند روایت اشکال ندارد و ما آنرا تمام می‏دانیم.

دلالت روایت:

مرحوم شیخ انصاری می‏فرمایند از این روایت استفاده می‏شود که در نگاه کردن محدودیتی وجود دارد ولی ما می‏گوییم «ینظر» در روایت برای دفع دخل توسعه است. پس مدلول روایت این است که فقط نگاه کردن به خلف و وجه جایز است و نگاه کردن به مو و غیره اشکال دارد.

«ینظر» در روایت برای دفع دخل توسعه نیست. بلکه برای دفع دخل تضییق است به این صورت که وقتی امری می‏کنند به نگاه کردن از اول ذهن منصرف به روی طرف می‏شود نه پشت چون نگاه متعارف شامل نگاه به پشت نمی‏شود پس شاید سائل شک داشته که آیا نگاه کردن شامل پشت سر هم می‏شود یانه فقط شامل روی طرف می‏شود و به همین جهت خلف و وجه را در سؤال ذکر کرده است و حضرت در جواب می‏فرمایند هم روی و هم پشت سر را می‏شود نگاه کرد و این توسعه ما سبق (در جواز نظر وجه فقط) است نه تضییق که مرحوم شیخ می‏فرمایند.

و ) بیان حدّ اعلای جواز نظر در روایه یونس بن یعقوب

1 ـ متن روایت:

«علی بن الحسن بن فضال عن محمد بن الولید و محسن بن احمد جمیعاً عن یونس بن یعقوب قال سألت أبا عبدالله(ع) عن الرجل یرید أن یتزوج المرأه و احب أن ینظر الیها قال تحتجز ثم لتقعد ولیدخل فلینظر قال: قلت تقوم حتی ینظر الیها؟ قال: نعم، قلت: فتمشی بین یدیه قال: ما أحب أن تقعل»

2 ـ سند روایت:

این روایت موثقه است کتاب علی بن حسن بن فضال از کتب مشهوره است و هیچ وقت شیخ و دیگران در این کتاب شبهه نکرده‏اند.

محمد بن ولید ولو متکرر است در اسانید، ولی آنکه علی بن حسن بن فضال از او نقل می‏کند محمد بن ولید خزاز است که ثقه و معتبر است. یونس بن یعقوب هم از معاریف ثقات است.

3 ـ دلالت روایت:

در این روایت اختلاف نسخه وجود دارد به حسب نقل وسائل و وافی تحتجز، دارد. احتجز یعنی لنگ بست و جای بستن را محتجز می‏گویند.

بنابر اینکه تحتجز درست باشد، سؤال از حد اعلای جواز نظر است. به این شرح که اگر با دیدن صورت و کفین و مو مشکل حل نشد، مرأه لنگ ببندد و بنشیند و این شخص بر او وارد شود و حد اعلای جواز نظر این است نه آن حدی که صاحب جواهر و آقای حکیم می‏فرمایند که غیر از عورت بقیه جایز است و نه آن حد که مرحوم آقای خوئی می‏فرمایند فقط بین السرّه و الرکبه مجاز است نه بیشتر.

در نسخه تهذیب و نسخه‏ای که از تهذیب با نسخ متعدد مقابله شده است تحتجر (باراء) دارد و در یک نسخه هم یحتجر دارد.

اگر تحتجز درست باشد معنای روایات این خواهد بود که زن یک حجره‏ای را برای ورود مرد اتخاذ کند و اگر یحتجر درست باشد معنایش این می‏شود که مرد یک حجره‏ای برای زن تهیه کند و زن در آن حجره بنشیند تا مرد وارد شود و ببیند.

پس این روایت دلالت بر جواز لخت شدن تا حد لنگ را ندارد و جواز نظر در این روایت بیش از جواز نظری که از روایات قبل استفاده می‏شد، نیست.

جمع بین این روایت با روایات دیگر بنابر اینکه تحتجز صحیح باشد:

در روایات دیگر چون نوع اشخاص به حسب متعارف با دیدن صورت و مو و گاهی پشت سر مشکل ازدواجشان حل می‏شد، به همان مقدار اکتفاء کرده ولی در این رویات کأنه قرینه مقام‏است (از نحوه سؤال و جواب حضرت) که اگر مشکل ازدواج شخصی با دیدن صورت و مو حل نشد حد اعلای جواز نظر بیان شده است.

ذ ) نظر استاد در جمع بین روایات:

جمع بین روایاتی که جواز نظر به وجه، کفین، شعر را فقط ذکر کرده با روایاتی که خلف و یا موارد دیگری از جواز نظر را ذکر کرده به این است که روایاتی که فقط وجه را ذکر کرده است چون مراد از وجه حالت معمولی بوده که شامل روی صورت و گلو و گردن و حتی مو نیز می‏شود احتیاجی به ذکر بقیه جهات نبوده، زیرا معمولاً با دیدن این اعضاء، احتیاجش مرتفع نمی‏شود، جواز نظر به بقیه جهات را نیز بیان کنند.

نتیجه اینکه ظهور روایات جواز نظر به وجه، کفین، شعر آن چنان معتنابه نیست که با روایات جواز نظر به خلف و غیره منافات داشته باشد.

« والسلام »