یکشنبه ۰۴ مهر ۱۴۰۰

نکاح (سال 80-79)


جلسه 314 – محرماتی که بواسطه مصاهره پدید می آید – 1/ 2/ 1380

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه 314 – محرماتی که بواسطه مصاهره پدید می آید – 1/ 2/ 1380

حرمت جمع بین اختین- توضیح عبارت او مختلفتین در کلام سید و نظرات بعضی از علما- توضیح متن عروه مسائل 40 تا 43

خلاصه درس این جلسه

در این جلسه مسائل 39 و 43 خوانده و توضیحاتی چند درباره عبائر این مسائل ارائه می‏گردد، در ضمن در مورد عبارت «او مختلفتین» در مورد اخوت رضاعی و نسبی پرداخته، توجیه مرحوم آقای بروجردی را در مورد این عبارت می‏پذیریم که حاصل آن این است که این عبارت ناظر به موردی است که اتصال دو خواهر به قدر مشترک (پدر یا مادر) در مورد یکی از آنها به سبب رضاع و در دیگری به سبب نسب باشد. البته چون این معنا با ظاهر بدوی عبارت سازگار نیست به دستور مرحوم سید این عبارت در چاپ دوم ساقط شده است.

در اینجا سایر توجیهاتی که در مورد این عبارت صورت گرفته همچون زیادتی عبارت از سوی نسّاخ یا تقدیم و تأخیر در عبارت متن نادرست می‏خوانیم.

õ õ õ

مسئله 39: عدم جواز جمع بین الختین

متن عروه و توضیح آن

«لا یجوز الجمع بین الاختین فی النکاح دواماً أو متعه سواء کانتا نسبیتین او رضاعیتین أو مختلفتین و کذا لا یجوز الجمع بینهما من الملک مع وطئهما و اما الجمع بینهما فی مجرد المک من غیر وطء فلا مانع منه[1]».

ترجمه متن

جمع بین أختین مطلقا حرام است چه با عقد دائمی باشد یا با متعه و همچنین نسبی باشند یا رضاعی ولی اختین در ملک مانعی ندارد ولی جمع در ملک با وطی هر دو جایز نیست. پس اگر یکی از این دو موطوئه شد نمی‏تواند با دیگری نیز مواقعه کند.

و هل یجوز الجمع بینهما فی الملک مع الاستمتاع بما دون الوطی‏ء بان لم یطأهما ]یعنی فقط استمتاع از این دو ببرد اما مواقعه نکند[ او وطی‏ء احداهما و استمتع بالأخری بما دون الوطی‏ء؟ فیه نظر مقتضی بعض النصوص الجواز و هو الأقوی لکن الأحوط العدم.

بحث در این است که آیا استمتاء بما دون الوطی حکم وطی را دارد تا جمع بین أختین در استمتاع هم جایز نباشد یا آنکه حکم وطی را ندارد. اگر استمتاع حکم وطی را داشته باشد اگر با یکی استمتاع کرد نمی‏تواند با دیگری مواقعه کند و یا اگر با یکی مواقعه کرد نمی‏تواند از دیگری استمتاع ببرد.[2]

بحث مملوکه را چون محل ابتلاء نیست و مباحث آن طول می‏کشد عنوان نمی‏کنیم.

توضیح فقره «أو مختلفتین»

در صدر عبارت که سیدرحمه الله فرمود «أو مختلفتین» این فقره مورد بحث واقع شده که چگونه ممکن است یکی از دو خواهر نسبی برای دیگری باشد ولی دیگری خواهر رضاعی او باشد یا هر دو نسبی هستند و یا هر دو رضاعی اما یکی نسبی و دیگری رضاعی چگونه تصویر می‏شود.

مرحوم آقای گلپایگانی‏قدس سره این چنین تصوّر کرده‏اند که این زیادی از زیادتی نسّاخ است لذا در حاشیه عروه فرموده‏اند که در بعضی از کتب غیر مُصحّحه ]که بهتر بود نُسَخ غیر مُصحّحه تعبیر بشود[ کلمه أو مختلفتین را هم دارد ولی در نسخه ای که در زمان خود مؤلف چاپ شده و تصحیح شده این کلمه نیست[3].

ولی من به نسخه اصلی عروه به خط مؤلف مراجعه کردم[4] کلمه مختلفتین در آن هست. در چاپ اولی که در عصر مؤلف چاپ شده و مرحوم آقای بروجردی و بعضی دیگر بر آن چاپ اول حاشیه زدند این کلمه وجود دارد.

این چاپی که در بغداد صورت گرفته آقای گلپایگانی‏رحمه الله اشاره کردند چاپ دوم است که در سال 1330 در زمان حیات مؤلف در بغداد صورت گرفته و در آنجا مختلفتین نیست. منشأ این اختلاف این است که نسخه عروه را قبل از چاپ دوم مرحوم حاج شیخ احمد کاشف الغطاء و مرحوم حاج شیخ محمد حسین کاشف الغطاء[5] با توافق مرحوم سید تصحیح کرده‏اند.

کلمه أو مختلفتین در این چاپ حذف شده، مرحوم شیخ محمد حسین کاشف الغطاء در حاشیه خود بر عروه نوشته که کلمه مختلفتین معنا ندارد و ممکن نیست صحیح باشد و ما با جناب سید صحبت کردیم و ایشان دستور حذف آن را دادند[6].

حاشیه، مرحوم آقای بروجردی بر چاپ اول بوده لذا ایشان مختلفتین را معنا کرد[7]. و مرحوم آقای خویی نیز از ایشان تبعیت کرده‏اند[8]. مرحوم آقای خمینی نیز همین معنا را کرده‏اند منتهی یک زیادتی دارند[9] که به نظر ما بدون آن زیادتی صحیح است و توجیهی اگر برای عبارت مختلفتین باشد همان توجیه مرحوم آقای بروجردی است.

توجیه مرحوم آقای بروجردی به کلمه «أو مختلفتین»

مرحوم آقای بروجردی این گونه توجیه کرده‏اند که دو خواهر گاهی هر دو خواهر نسبی به این معنا که هر دو اولاد نسبی این پدر یا این مادر هستند و گاهی هر دو خواهر رضاعی، به این صورت که مثلاً دو دختر از یک مُرضعه شیر خورده‏اند. پس هر دو أولاد رضاعی این زن هستند و با یکدیگر خواهر رضاعی هستند.[10] و گاهی یکی از اینها اولاد نسبی این زن است و دیگری اولاد رضاعی این زن است پس بالاختلاف خواهر می‏شوند یکی از طریق نسب و دیگری از طریق رضاع أختیّت پیدا می‏کند. چون معیار در اختیت این است که دو دختر قدر مشترک نسبت به پدر یا مادری داشته باشند چه این اشتراک از طریق نسب باشد و چه از طریق رضاع و شیر خوردن باشد و چه اشتراک یکی با نسب و اشتراک دیگری با رضاع باشد.[11] بنابراین سه صورت تصویر می‏شود و فرمایش سیدرحمه الله تمام است. مرحوم آقای خویی نیز همین مطلب را دارند.[12] لیکن مختصرتر ذکر کرده‏اند و نظر سیدرحمه الله در چاپ اول به همین مطلب بوده است.

توجیه امام راحل‏قدس سره و نقد آن

مرحوم آقای خمینی یک زیادتی دارند ایشان مثال برای نسبی را این گونه ذکر می‏کنند که گاهی این دو دختر فقط نسباً اولاد کسی هستند به این صورت که هیچ شیری از او نخورده‏اند بلکه فقط از او متولد شده‏اند متولد از این زن یا متولد از آن مرد هستند و گاهی این دو دختر اصلاً اولاد نسبی او نیستند بلکه فقط از این زن در حباله نکاح آن مرد شیر خورده‏اند و گاهی یکی از اینها فقط به وسیله نسب اتصال دارد و شیر نخورده و دیگری فقط بوسیله رضاع اتصال دارد و ارتباط نسبی ندارد[13].

لیکن نتیجه فرمایش ایشان این است که معمول اشخاص که اولاد پدر یا مادر هستند اطلاق اولاد نسبی به اینها صحیح نباشد به خاطر اینکه اینها هم اتصال نسبی دارند و هم شیر خورده‏اند و اولاد نسبی به کسی می‏گویند که أصلاً از مادر شیر نخورده باشد. ایشان اولاد نسبی را منحصر می‏کنند به صورتی که أصلاً شیر از مادر نخورده باشد با آنکه افراد معمولی هم اولاد نسبی پدر و مادرشان هستند و هم شیر خورده‏اند، پس لازم می‏آید مرحوم سید متعرض فرد نادر شده باشد اما فرد شایع را ذکر نکرده باشد. با آنکه فرد شایع آن است که هم ارتباط نسبی دارد و هم شیر خورده است. تعریف صحیح اولاد نسبی این است که شخص ارتباط نسبی داشته باشد و متولد از شخص باشد، از آن مادر شیر خورده باشد یا نه.

به هر حال توجیه کلام مرحوم سیدرحمه الله همان توجیه مرحوم آقای بروجردی است. لیکن مرحوم سید در چاپ بعد دیده که این توجیه برای عبارت تکلّف و درد سر دارد لذا در چاپ بعد کلمه مختلفتین را حذف کرده است[14]، چون ظاهر نسبیتین او رضاعیتین این است که اخوت دو خواهر به رضاع یا به نسب باشد (نه این که اتصال آنها به قدر مشترک با رضاع یا نسب باشد) لذا قسم سوّم به عنوان «مختلفتین» تصویر نمی‏شود.

توجیه سوم برای «مختلفتین» و نقد آن

در مسافرتی که به زنجان رفته بودم یکی از علماء زنجان مطلبی را ادّعا کرد که به نظرم رسید اشکال دارد. در مورد این توجیه نخست باید دانست که گاهی کلماتی در کتابها از روی سهو یا غفلت مقدم یا مؤخر می‏شود که منشأ آن این است که کلمه ای را در حاشیه می‏نویسند بعد که می‏خواهند استنساخ کنند در متن می‏آورند و جایش را اشتباه می‏کنند و مقدم یا مؤخر می‏آورند. در اول مسأله مرحوم سید فرمود: جمع بین الأختین دواماً و متعه جایز نیست. کلمه مختلفتین که بعداً آمده مربوط به اینجا است یعنی هر دو دائمی باشد یا انقطاعی باشند یا مختلفتین ]یکی دائمی و دیگری انقطاعی[ مرحوم آقای سید ابوالحسن اصفهانی نیز در وسیله، اینجا که رسیده این سه قسم را ذکر کرده است[15].

لیکن من گفتم اگر عبارت عروه مثل عبارت وسیله بود این توجیه تمام بود عبارت وسیله این است : لا یجوز الجمع فی النکاح بین الاختین نسبیتین او رضاعیتین، دواماً او انقطاعاً او بالاختلاف. در عروه هم اگر همین تعبیر را داشت امّا «بالاختلاف» مؤخر ذکر می‏شد این توجیه قابل قبول بود یا اگر گفته بود : دائمیتین او انقطاعیتین او مختلفتین باز هم این توجه قابل پذیرش بود. اما تعبیر دواماً او متعهً او مختلفتین تعبیر غلطی است.[16] پس مختلفتین تتمه دواماً او متعهً نیست بلکه تتمه نسبیتین او رضاعیتین است منتهی احتیاج به توجیه دارد و با توجیه عبارت درست می‏شود.

علی ای تقدیر حکم مسئله ثابت است و در همه اقسام ذکر شده در متن، جمع بین الأختین جایز نیست و اطلاقات[17] دلیل تعمیم است[18] و در بعض نصوص[19] تصریح به بعض اقسام شده است.

مسأله 42 ـ 40

متن مسأله 40 و توضیح آن

لو تزوج با حدی الأختین و تملک الأخری لا یجوز له وطی المملوکه ]پس جمع بین تزویج یکی و تملک دیگری جایز است اما وطی مملوکه چون قائم مقام تزویج است با حفظ زوجیت دیگری جایز نیست[ الاّ بعد طلاق الزوجه و خروجها عن العده ان کانت رجعیه فلو وطئها فعل ذلک فصل حراماً لکن لا تحرم علیه الزوجه بذلک و لا یحدّ حد الزنا بوطء المملوکه فیکون حرمه وطئها کحرمه وطی‏ء الحائض[20].

پس اگر قبل از طلاق و خروج از عده وطی کند خلاف شرع مرتکب شده مثل مواقعه در حال احرام و حیض و با ضرر شدیدی که حرمت بدنبال دارد لیکن حدّ ندارد بلکه تنها تغریر می‏شود

به هر حال نفس عقد زوجیت ]حتی اگر وطی با زوجه نکرده باشد[ مانع می‏شود از اینکه با مملوکه‏ای که خواهر آن زوجه است وطی کند. و اگر چنین کند تعزیر دارد زیرا در ارتکاب معاصی چه کبیره و چه صغیره تعزیر ثابت است.

متن مسأله 41 و توضیح آن

لو وطی احدی الاختین بالملک ثم تزوج الأخری فالأظهر بطلان التزویج و قد یقال بصحته و حرمه وطی الاولی الاّ بعد طلاق الثانیه[21]

اگر یکی از دو خواهر مملوکه او بود و با او مواقعه کرد سپس با خواهرش تزویج کرد، تزویج او باطل است ولی بعضی گفته‏اند که تزویج صحیح است و وطی این مزوّجه صحیح است لیکن وطی مملوکه حرام است مگر آنکه دومی را طلاق دهد.

البته طلاق خصوصیت ندارد و از باب مثال برای مطلق زوال علقه زوجیت است و فسخ و انفساخ و موت نیز همین حکم را دارد این مسائل چون مورد ابتلاء نیست به خواندن عبارت آن اکتفاء کردیم.

متن مسأله 42 و توضیح آن

لو تزوج باحدی الأختین ثم تزوج بالأخری بطل عقد الثانیه سواء کان بعد وطی الاولی او قبله[22].

اگر تزویج با یکی از دو خواهر کرد سپس با دیگری تزویج کرد، عقد دومی باطل است هر چند با اولی مواقعه نکرده باشد. زیرا نفس ازدواج با اولی مانع از صحت عقد دوم است. و اطلاقات ادله همین مطلب را اقتضاء می‏کند. حال اگر با دومی ازدواج کرد عقد دوم باطل است. ولی عقد اولی باقی است و مواقعه با او جایز است.

«و لا یحرم بذلک وطی الاولی و ان کان قد دخل بالثانیه[23]» زیرا دخول به ثانیه به فرض زنا باشد و از روی علم باشد زنای متأخر است و چنانچه گذشت[24] زنای متأخر موجب ابطال عقد موجود نمی‏شود.

نعم لو دخل بها مع الجهل بانها اخت الاولی یکره له وطی الأولی قبل خروج الثانیه من العده بل قیل یحرم[25].

اگر از روی جهل به اینکه این زن خواهر اوّلی است به او دخول کند که وطی او وطی شبهه می‏شود[26] عقد اولی باطل نمی‏شود و حرام ابد یقیناً نیست لیکن آیا باید تا خروج دومی از عده صبر کند یا نه؟ مسئله مورد خلاف است و بعضی قائل به حرمت وطی اولی قبل از انقضاء عده دومی شده‏اند. زیرا نص صحیح در مسئله داریم. ولی مرحوم سید می‏فرماید مکروه است اما احتیاط در مراعات است.

قابل ذکر است که عده دومی عده وطی به شبهه است نه عده معقوده ای که از روی علم عقد به او انجام گرفته باشد. اما طبق بعضی از روایات وقاع با زوجه خودش یعنی با اولی قبل از خروج دومی از عده حرام است[27]. در جلسه آینده به بررسی این مسأله می‏پردازیم.

«õوالسلامõ»


[1]. العروه الوثقى (للسید الیزدی)، ج 2، ص: 834

[2]. همچنین اگر یکی از اینها موطوئه بالملک است و دیگری مزوّجه است (و در تزویج وطی معتبر نیست) آیا آن زن مستمتع بها بوسیله ملکیت حکم موطوئه بالملکیت را دارد تا اگر استمتاع از او کرد تزویج با دیگری حرام باشد و یا اگر با یکی تزویج کرد استمتاع از دیگری حرام باشد یا آنکه حکم موطوئه بالملکیت را ندارد.

.[3] العروه الوثقى (المحشى)، ج 5، ص: 554

[4]. اصل نسخه را قبلاً دیده بودم و نسخه عکسی آن فعلاً در اختیار من می‏باشد.

[5]. این دو بزرگوار، فقیه و در ادبیات چیره دست بوده و از شاگردان مورد توجه مرحوم سید و از اوصیاء ایشان بوده‏اند، عروه چاپ دوم که با تصحیح این دو چاپ شده معمولاً از نسخه اصلی عروه به خط سید صحیح‏تر است ولی گاه نسخه اصلی صحیح است و در این چاپ سهو یا غفلتی رخ داده است.

[6]. العروه الوثقى (المحشى)، ج 5، ص: 554

تصور المختلفتین فی الاختین مشکل بل غیر ممکن و قد راجعناه فالغاه فی الطبعه الثانیه، امّا فی الثلاثه و مازاد فواضح.

[7]. العروه الوثقى (المحشى)، ج 5، ص: 553

.[8] العروه الوثقى (المحشى)، ج 5، ص: 554

[9]. العروه الوثقى (المحشى)، ج 5، ص: 554

[10]. (توضیح بیشتر) صورت دیگر در جایی است که دو خواهر، از جانب پدر خواهر رضاعی باشند یعنی صاحب لبن هر دو یکی باشد هر چند مرضعه مختلف باشد، مثلاً دو زن که همسر یک مرد هستند این دو دختر را شیر داده‏اند.

[11]. العروه الوثقى (المحشى)، ج 5، ص: 553

عبارت حاشیه ایشان چنین است : ای مختلفی الانتساب الی ابیها او امهما الّذی هو الملاک لکونهما اختین.

[12]. العروه الوثقى (المحشى)، ج 5، ص: 554

یرید بذلک ما اذا کانت الاختیه بین المرأتین ناشئه من ولاده احداهما و ارتضاع الاخری.

[13]. کرضیعه من لبن فحل مع نسبه النسبیه التی لم ترتضع من لبنه فهما اختان مختلفتا الانتساب لم تحصل اختیّتها بالرضاعه و لا بالنسب بل بهما علی الاختلاف.

[14]. (توضیح بیشتر) البته بهتر بود تنها به حذف این کلمه اکتفاء نمی‏شد بلکه عبارت به شکل «رضاعاً او نسباً» تبدیل.

.[15] وسیله النجاه (مع حواشی الإمام الخمینی)، ص:729

[16]. (توضیح بیشتر) چون دواماً او متعه، مفعول مطلق نوعی است، ولی مختلفتین حال از «الاختین» می‏باشد، و عطف حال بر مفعول مطلق صحیح نیست. به هر حال این بحث استاد ـ مدظلّه ـ با قطع نظر از نسخه اصلی می‏باشد. ولی با توجه به نسخه اصل، احتمال غلط نسخه در عبارت عروه منتفی است، ولی ممکن است کسی چنین ادعاء کند که این عبارت را سید از برخی کتب فقهی متقدم بر گرفته که در نسخه آن تحریف رخ داده و مرحوم سید از آن غفلت کرده و عین عبارت را درج کرده است که البته این ادعا فی نفسه ادعای غریبی است و اشکال استاد ـ مدظلّه ـ بر آن هم وارد می‏آید.

.[17] سوره نساء، آیه، 23

.[18] الکافی (ط – الإسلامیه)، ج 5، ص: 430-433

[19]. تهذیب الأحکام، ج 7، ص: 292

(توضیح بیشتر) در صحیحه أبی عبیده تصریح به حرمت جمع بین دو خواهر رضاعی شده است.

[20]. العروه الوثقى (للسید الیزدی)، ج 2، ص: 834

.[21] العروه الوثقى (للسید الیزدی)، ج 2، ص: 834

[22]. العروه الوثقى (للسید الیزدی)، ج 2، ص: 834

.[23] العروه الوثقى (للسید الیزدی)، ج 2، ص: 834

[24]. در مسأله 28 گذشت.

[25]. العروه الوثقى (للسید الیزدی)، ج 2، ص: 835

[26]. (توضیح بیشتر) استاد دام ظله عبارت مرحوم سید را که فرمود: «مع الجهل بانها اخت الاولی» حمل بر صورت معذور بودن در جهل که همان وطی به شبهه است کرده‏اند و ظاهراً این حمل به قرینه دو روایت زراره است که در مسئله وارد شده است. و مرحوم سید نیز به آن اشاره کرده است.

[27]. تهذیب الأحکام، ج 7، ص: 285