شنبه ۰۳ مهر ۱۴۰۰

نکاح (سال 78-77)


جلسه 55 – حرمت نظر به وجه و کفین – 77/11/06

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه 55 – حرمت نظر به وجه و کفین – 77/11/06

بررسی آیه «جلباب»- بررسی استدلال مرحوم آقای مطهری(ره) به آیه شریفه

خلاصه درس قبل و این جلسه

در جلسه قبل استدلال سید محمد باقر لکهنویی صاحب «اسداء الرغاب فی مسأله الحجاب» به دو آیه غضّ بصر و آیه شریفه ﴿فاسئلوهن من وراء حجاب﴾ را نقل کرده و مورد بررسی قرار دادیم. اینک به بحث در باره آیه «جلباب» می‏پردازیم و استدلال آقای مطهری(ره) را نقل و مورد بحث قرار می‏دهیم.

آیه «جلباب»

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ ﴿ وَالَّذینَ یُؤْذونَ الْمُؤْمِنینَ وَالْمُؤْمِناتِ بِغَیْرِ مَا إکتَسَبوا فَقَدْ إحْتَملوا بُهْتاناً وَإثْماً مُبیناً ﴾﴿ یَا أیُّها النَّبی قُلْ لأزْواجِکَ وَبَناتِکَ وَنِساءَ الْمُؤْمِنینَ[1] یُدْنینَ عَلَیْهِنّ مِنْ جَلابیبِهن ذَلِکَ أَدْنی أنْ یُعرَفْنَ فَلایُؤْذینَ وَکانَ اللَّهُ غَفوراً رَحیماً ﴾﴿ لَئِنْ لَمْ‏یَنتَهِ الْمُنافِقونَ وَالَّذینَ فی قُلوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمَرْجفونَ فِی الْمَدینَهِ لَنغْرِیَنَّکَ بِهِمْ ثُمَّ لایُجاوِرونَکَ فیها إلاّ قَلیلا ﴾﴿ مَلعونینَ أیْنَما ثُقِفوا أخذوا وَقُتِلوا تَقتیلاً ﴾﴿ سُنَّهَ اللَّهِ فِی الَّذینَ خَلوا مِن قَبل وَلَنْ تَجِد لِسُنَّهِ اللَّهِ تَبدیلاً ﴾[2]

یکی از آیات که در بحث لزوم ستر وجه و کفین قابل توجه است و بدان استدلال کرده‏اند، آیات فوق در سوره احزاب است. کیفیت استدلال آن است که آیه شریفه می‏فرماید: جلباب را بیندازند و صورت مستور بماند.

لذا ستر وجه واجب است. آیه در خصوص ستر کفین بالمطابقه دلالت ندارد ولی به ضمیمه عدم قول به فصل بین وجه و کفین، لزوم ستر کفین هم استفاده می‏شود.

استدلال مرحوم آقای مطهری(ره) به آیه شریفه

مرحوم آقای مطهری(ره) در باره این آیات بحث کرده‏اند و مطالبی فرموده‏اند که بنظرما قابل بحث است.

ترجمه آیه

ایشان آیه را، اینطور ترجمه کرده‏اند: «ای پیغمبر به همسران و دخترانت و به زنان مؤمنین بگو که جلبابهای (روسریهای) خویش را به خود نزدیک سازند، این کار برای این است که شناخته شوند و مورد اذیّت قرار نگیرند، نزدیکتر است و خداوند آمرزنده و مهربان است. اگر منافقان و بیماردلان و کسانی که در شهر نگرانی بوجود می‏آورند، از کارهای خود دست برندارند، ما تو را علیه ایشان خواهیم برانگیخت، در آن وقت فقط مدت کمی در مجاورت تو خواهند زیست»

در ذیل، آیه را در مورد مجازات منافقین و دستور تبعید آنها معنا کرده‏اند. از آخر نیز که تعبیر به «سنه الله» شده و اینکه از ﴿لن تجد لسنه الله تبدیلا﴾ استفاده می‏شود که این مجازات اختصاص به آن زمان نداشته است، در هر زمانی که منافقان موجبات آزار و اذیت مردم را فراهم کنند، عفت آنان را به مخاطره اندازند یا با شایعه پراکنی روحیه مردم را تضعیف کنند، مستحق چنین مجازات سختی هستند و تنها سرتراشیدن و امثال آن کافی نیست.

کلام مفسرین در باره علت و فائده استفاده از جلباب

سپس می‏فرماید: مفسرین جمله ﴿ذلک أدنی أن یعرفن﴾را دو گونه تفسیر کرده‏اند که در مجمع البیان[3] نیز این دو معنی ذکر شده است:

1ـ برای این که معلوم شود، زنِ آزاد هستند و افراد لاابالی و بی‏بند و بار اسباب مزاحمت برای ایشان فراهم نسازند. چون نقل شده که کنیزها هنگام رفتن به مسجد یا کوجه و خیابان از سوی افراد بی بند و بار مورد آزار و اذیّت قرار می‏گرفتند، با آنان شوخی می‏کردند، یا به ایشان متلک می‏گفتند و گاهی چنین اعمالی را نسبت به زنان حرّه نیز مرتکب می‏شدند، آنگاه آنان شکایت نزد شوهرانشان بردند و خبر به پیامبر رسید، این آیه شریفه نازل شد.

ایشان این احتمال را بعید می‏شمارند؛ چرا که خیلی مستبعد است که اسلام نسبت به آزار و اذیّت زنان آزاد حسّاسیت نشان بدهد، اما نسبت به آزار و اذیّت کنیزها با بی‏تفاوتی بگذرد. چون منافقین عذر می‏آوردند که خیال می‏کردیم، اینها کنیزند و نمی‏دانستیم زنان آزاد هستند و آیه شریفه بنابر این تفسیر بر عذر آنان صحه گذارد و این خیلی بعید است.

2ـ برای این که معلوم شود که شما از زنان عفیف و پاکدامن هستید، خود را با جلباب بپوشانید.

چون چادری که افراد به سر می‏کنند، دو گونه است: گاهی افراد هرزه چادر به سر می‏کنند و اصلاً کیفیت چادر به سر کردنشان نوعی دعوت افراد هرزه است. این چادر، جنبه تشریفاتی دارد، و گاهی به خوبی چادر به سر می‏کنند به طوری که افراد هرزه را از حریم خود دور می‏سازند و این نوع چادر به سر کردن مخصوص زنان عفیف است.

آیه شریفه در مقام بیان چنین مطلبی است. به زنها می‏گوید: حجاب خود را محکم کنید تا افراد بی‏بند و بار از شما قطع امید کنند و بدانند که شما اهل بی‏بند و باری نیستید. پس آیه در باره کیفیت حجاب و ستر نیست، بلکه چون این آیه پس از آیه حجاب در سوره نور نازل شده، تأکید همان حجاب است. یعنی همان دستوری که در باره حجاب به شما دادیم، ﴿لایبدین زینتهن الاّ ماظهر منها﴾ را درست بکار بندید و مسامحه نکنید.

اشکالی بر مفسران:

سپس می‏فرمایند: علت اینکه مفسرانی چون زمخشری و فخر رازی از اهل سنت و علمای کثیری از شیعیان آیه شریفه را بر پوشاندن صورت معنا کرده‏اند، این است که از دو احتمال فوق، احتمال اول در نظرشان بوده و تصور کرده‏اند که برای شناخته شدن حرائر از اماء این دستور داده شده است. اما بنابر احتمال دوم که ما عرض کردیم یعنی حجاب و چادر به سر کردن شما، به نحو صحیح باشد نه تشریفانی، از آیه شریفه لزوم ستر وجه استفاده نمی‏شود.

نقد کلام مرحوم آقای مطهری(ره)

فرمایش ایشان از جهاتی قابل بحث و مناقشه است:

خلط در ترجمه آیه:

اولاً: ایشان در ترجمه «یدنین علیهن» را با «یدنین إلیهن» خلط کرده‏اند. «أدنی إلیه یا أدنی منه» یعنی چیزی را به خود نزدیک کرد، ولی «أدنی علیه» یعنی رویش قرار بدهد. چنانچه آیه شریفه ﴿دانیه علیهم ظلالها و ذللت قطوفها تذلیلاً﴾[4] را «یُرخین» معنا کرده‏اند. یعنی سرازیر می‏کنند و پایین می‏اندازند. در اینجا هم که با «علی» متعدی شده به معنای پایین انداختن جلباب است.

معنای جلباب:

ثانیاً: «جلباب» را روسری بزرگ معنا کرده‏اند. گر چه جلباب را مفسرین و اهل لغت مختلف معنا کرده‏اند و یکی از آن معانی «لباسی مثل چادر و عبا» است و ایشان نیز به اختلاف در معنای جلباب اشاره می‏کنند، ولی با مراجعه به روایاتی که در بعضی از ابواب هست و در باره جلباب صحبت شده، استفاده می‏شود که جلباب به زنان اختصاص ندارد، مردان هم جلباب داشته‏اند، و مراد از آن مثل «عبا» در مردان و «چادر» در زنان است.

اول روایت[5] از عقبه بن خالد می‏گوید: من و معلّی بن خنیس خدمت حضرت صادق(ع) رفتیم و استجازه کردیم، وارد مجلس شدیم، پس از لحظاتی حضرت از پیش زنانشان تشریف آوردند، بدون اینکه جلباب پوشیده باشند. معلوم می‏شود که محترمین برای نماز جماعت یا برای شرکت در جلسات عبا می‏انداخته‏اند.

دوم روایتی[6] معروف درباره عابدی است که شیطان در صدد فریب او برمی‏آید. عابد، شیطان را در حال عبادت می‏بیند که از عبادت کردن خسته نمی‏شود. از او سؤال می‏کند: چطور از عبادت خسته نمی‏شوی؟ او هم برای فریب عابد می‏گوید: من گناهی مرتکب شده‏ام که هر وقت آن گناه بخاطرم می‏آید خود را مشغول عبادت می‏کنم و خسته نمی‏شوم. این توفیق بخاطر ارتکاب آن گناه است. عابد فریب می‏خورد و از کوه پایین می‏آید و برای ارتکاب آن گناه به سراغ فاحشه‏ای می‏رود…. غرض این است که در این روایت دارد که عابد جلباب خود را پوشید و زن از دیدن او تعجب کرد، گویا با آن وضع و با آن عبا که مخصوص افراد خاصی بوده، مرتکب چنین اعمالی نمی‏شدند.

ثالثاً: آیه سوره احزاب قبل از سوره نساء نازل شده نه بعد از آن، کسانی که سور قرآن را به ترتیب نزول مشخص کرده‏اند، سوره احزاب را نودمین سوره و سوره نور را یکصد و سومین سوره شمرده‏اند.

رابعاً: بنظر ایشان «جلباب» به معنای روسری بزرگ است و غیر از «خمار» می‏باشد، با وجود این تفاوت که ایشان هم قبول دارند، حتی اگر بعد از سوره نور هم نازل شده باشد، به هر حال دستور به پوشیدن جلباب داده شده، در حالی که قبلاً دستور به پوشیدن «خمار» داده شده بود، برداشت ایشان از این آیه مبتنی بر این است که جلباب همان خمار باشد.

خامساً: اینکه ذیل آیه را به لزوم تبعید منافقین معنا کرده‏اند چنانکه ظاهر تفاسیری مانند تبیان چنین است، تمام نیست، چون در آیه بعدی با صراحت مجازات آنان را مرگ می‏داند که باید اعدام شوند. چنانکه در تفاسیر مجمع البیان[7] و ابوالفتوح رازی[8] بر قتل تفسیر شده است.

دفاع از مفسران:

سادساً: اشکال ایشان بر مفسران وارد نیست، اینکه چون احتمال اول از دو احتمال را در ذهن داشته‏اند و فکر می‏کردند برای بازشناسی زنان آزاد از کنیزها چنین دستوری داده شده، لذا لزوم ستر وجه را استفاده می‏کرده‏اند، صحیح به نظر نمی‏رسد، زیرا شرایط زمان و مکان در حسن و قبح اعمال و رفتارها تأثیر دارد، امروز اگر زن مسلمانی بخواهد زنا بدهد، بسیار قبیح و زشت است، ولی ارتکاب غیبت که از زنا بدتر است، امر متعارفی بین زنهاست و چندان قبحی ندارد، با اینکه شرعاً حرام است. شوخی با کنیزها و ـ مثلاً ـ متلک به آنها گفتن در آن زمان امر رایجی بوده و چندان قبحی نداشته ـ با اینکه شرعاً ممنوع بوده ـ ولی شوخی کردن با زنان آزاد امر بسیار زشتی شمرده می‏شده است، لذا آیه شریفه در مورد حرائر دستور شدیدی صادر کرده و بر مزاحمین نسبت به آنان مجازات سختی مقرر کرده است. حتی قبح شدید زنا در آن زمان، زنای با حرائر بوده است. در روایت[9] مربوط به بیعت پیامبر با زنان آمده که پیامر در صدد سدّ باب زنا بود و یکی از مواردی که متذکر شد، همین مطلب بود، هند گفت: مگر حرّه هم زنا می‏کند؟ به حسب این نقل، عمر به او نگاه می‏کند و لبخند می‏زند، گفته‏اند: این لبخند شاهدی بر ارتباط آنان در دوران جاهلیت بوده است.

فرض کنید که اگر دزدها ـ چنانچه در بعضی از قبائل چنین عقائدی بوده است ـ بفهمند که افرادی از این قافله از سادات هستند، به اموال آنان تعرضی نمی‏کنند، چنانچه در موردی تعرض کردند و اشخاص دزد زده بگویند: «ما از سادات هستیم» و دزدها عذر بیاورند که ما نمی‏دانستیم شما از سادات هستید وگرنه تعرضی به شما نمی‏کردیم. چنانچه آنان به قاضی مراجعه کرده و شکایت نمایند و قاضی به آنان سفارش کند برای مصون ماندن از تعرض دزدها علائم سیادت خود را همراه داشته باشید چون این راه برای مصونیّت شما بهتر است؛ آیا معنای این توصیه این است که با غارت و چپاول اموال غیر سادات موافقند؟ این سفارش بدین معناست که در مورد سادات راه آسانتری وجود دارد تا از تعرض دزدان مصون بمانند. در آیه شریفه نیز برای مصون ماندن احرار از تعرض افراد بی‏بند و بار، چنین توصیه‏ای شده است و این توصیه و دستور به هیچ وجه به معنای راضی بودن شارع به تعرض آنان نسبت به کنیزها نیست. به علاوه دستور به جلباب انداختن در مورد کنیزها با مانعی هم روبروست و آن اینکه بعضی از کارهای آنان تعطیل می‏باشد. بخاطر بروز این مشکل، به کنیزها چنین دستوری داده نشده ولی در مورد احرار که چنین محذوری وجود نداشته، سفارش می‏کند که لااقل شما برای مصون ماندن از تعرض افراد فاسد، جلباب بیاندازید. بالاخره کنیزها در اجتماع خرید و فروش می‏شدند و فعّالیت‏هایی داشتند، ولی در مورد احرار چنین مشکلی وجود نداشت.

بالاخره مرحوم آقای مطهری(ره) که آیه را بر مشخص شدن زنان عفیف از غیر عفیف حمل کرده‏اند، آیا قبول دارند که این دستور برای مصون ماندن زنان عفیف از تعرض افراد فاسد صادر شده، معنایش این است که شارع نسبت به تعرض افراد فاسد به زنان غیر عفیف بی‏تفاوت بوده است و بر رفتار آنان صحه گذارده است؟ قطعاً چنین نیست، تعرض به آنان هم اشکال دارد.

حتی اگر اینان از خود سلب حرمت کرده باشند، باز هم مجوّزی برای تعرض افراد فاسد نسبت به آنان نمی‏شود. همانطور که اگر عده‏ای از زنان فاسد، اهل زنا دادن باشند، مجوّزی برای ارتکاب گناه دیگران نیست.

پس در عین حالی که از نظر شارع تعرض به کنیزها هم مثل تعرض به زنان آزد قبیح است، معذلک بنابر مصالحی و مراعات زندگی اجتماعی مردم مثل مختل نشدن امور زندگی، و برای مصون ماندن زنان آزاد از تعرض چنین دستوری صادر شده است. نکته دیگری که وجود دارد این که مفسرین به چه قرینه‏ای آیه را بر حرائر حمل کرده‏اند؟

بنظر می‏رسد از تعبیر ﴿یدنین علیهن من جلابیبهن﴾ استفاده کرده‏اند، چرا که زنان آزاد جلباب می‏پوشند، لباس بلندی مثل چادر، و اماء از آن استفاده نمی‏کرده‏اند.

مختار ما در تفسیر آیه شریفه و علت دستور استفاده از «جلباب»

بنظر ما تفسیر به عفائف که برخی از مفسرین نموده‏اند، اقرب و أصحّ است، چرا که از شواهد خارجی برمی‏آید که در جامعه آن روز حرّه و أمه از یکدیگر بازشناخته می‏شدند و مشخص بودند. اصلاً کنیزها موهای خود را نمی‏پوشاندند و سرباز بیرون می‏آمدند ولی زنان آزاد سرشان پوشیده بوده است. لذا با یکدیگر اشتباه نمی‏شدند تا دستور جلباب برای مشخص شدن زنان آزاد صادر شود، همانطور که زنان و دختران پیغمبر بیرون می‏رفتند و در معرض خطر تعرّض افراد فاسد بودند، زنان مؤمن نیز در معرض این خطر قرار داشتند، زنان و دختران پیامبر که با سر و موی آشکار بیرون نمی‏رفتند تا با کنیزها اشتباه شوند، چون کنیزها سر و مو را نمی‏پوشاندند، حتی اگر روسری هم می‏پوشیدند، موهایشان معمولاً بیرون بود، ولی اشخاص محترم با سر و موی پوشیده در اجتماع ظاهر می‏شدند، لذا برای مشخص شدن زنان عفیف و مصون ماندن آنها از تعرض چنین دستوری صادر شده است.


[1] ـ قبلاً در نقد ایراد شیخ محمد عبده در باره تعبیر «نساءنا» در آیه مباهله که می‏گفت در لغت عرب اضافه نساء به مضاف الیه، اضافه زوجیتی است و مراد از نساءنا در آن آیه زنان همسردار هستند نه دختران، شواهدی از قرآن ذکر کردیم، این تعبیر در اینجا هم شاهد دیگری بر بطلان سخن اوست، چون مراد از نساء در نساء المؤمنین یقیناً فقط زنان شوهردار نیستند، بلکه دختران مؤمنه هم وظیفه انداختن جلباب دارند. اینطور نیست که شارع برای مصون ماندن زنان آزاد و شوهردار چنین دستوری داده باشد، اما دختران مؤمن چنین وظیفه‏ای نداشته باشند و تعرض افراد فاسد به دختران مؤمنه برای شارع مقدّس مهم نباشد.

پس اضافه (نساء) به (المؤمنین)، اضافه جزء به کل است و اگر اضافه متباین هم باشد، مراد زنهای مؤمن است در برابر مردهای مؤمن مثل زنان ایرانی که در برابر مردان ایرانی استعمال می‏شود.

[2]. سوره احزاب، آیات 58 ـ 62

[3]. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج‏8، ص: 580

[4]. سوره انسان، آیه 14

[5] ـ محاسن برقی، ص 169.

[6] ـ روضه کافی (ج 8: 384/584) … فقام فدخل المدینه بجلابیبه .. قالت انّک جئتنی فی هیئه لیس یؤتی مثلی فی مثلها … فقال: یا عبدالله ان ترک الذنب أهون من طلب التوبه و لیس کل من طلب التوبه وجدها.

[7]. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج‏8، ص: 580

[8].روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، ج‏16، ص: 22

[9]. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج 14، ص: 279« بَابُ جُمْلَهٍ مِمَّا یَحْرُمُ عَلَى النِّسَاءِ وَ مَا یُکْرَهُ لَهُنَّ وَ مَا یَسْقُطُ عَنْهُنَّ «.