پنجشنبه ۰۱ مهر ۱۴۰۰

نکاح (سال 78-77)


جلسه96 – بوسیدن و در دامن گرفتن دختر بچه کمتر از شش سال، بدون شهوت – 78/2/13

بسم الله الرحمن الرحیم

جلسه96 – بوسیدن و در دامن گرفتن دختر بچه کمتر از شش سال، بدون شهوت – 78/2/13

خلاصه درس قبل و این جلسه

بحث در جلسات گذشته پیرامون مساله 36 عروه بود. و به این نتیجه رسیدیم که مرد می‏تواند بدون شهوت دختربچه‏ای را که شش سالش نشده تقبیل کند، یا او را روی دامن خود بنشاند و پس از شش سالگی جایز نیست، هرچند از روی شهوت نباشد. در جلسه گذشته 3 روایت از روایات مسأله، روایت ابواحمد کاهلی و عبدالله بن یحیی کاهلی و زراره، را بررسی کردیم، در این جلسه به بررسی بقیه روایات این بحث می‏پردازیم و در پایان به نتیجه گیری روایات می‏رسیم.

مرفوعه زکریّا المؤمن

«محمد بن احمد عن العبیدی عن زکریا المؤمن رفعه انه قال قال ابوعبدالله علیه السلام: اذا بلغت الجاریه ست سنین فلا یقبلها الغلام، و الغلام لایقبل المرأه اذا جاز سبع سنین»[1]

بررسی سند روایت

«محمد بن احمد»: محمد بن احمد بن یحیی بن عمران اشعری قمی. صاحب نوادر الحکمه است که بحث در وثاقتش نیست .

«العبیدی»: محمد بن عیسی العبیدی الیقطینی است که طبق تحقیقی که شده ـ و امروزه تقریباً جزء مسلمات است ـ از ثقات و اجلاّء است.

«زکریا المؤمن»: زکریا بن محمد المؤمن است که ثقه است.

«رفعه»: این روایت از نظر سند مرفوعه است و لذا به تنهائی قابل اعتماد نیست.

کلام مرحوم آقای خویی

مرحوم آقای خوئی می‏فرمایند: زکریای مؤمن هرچند از اصحاب امام صادق(ع) است و نجاشی او را از روات حضرت می‏شمرد لکن چون در مجموع کتب اربعه دیده نشده که روایتی را بدون واسطه از امام صادق(ع) نقل کند، نمی‏توانیم این روایت را مسند و متصل بدانیم.[2]

نظر مختار

چند نکته در مورد کلام ایشان قابل ذکر است:

نکته اول: در سند روایت صریحاً «رفعه» دارد و حکم به مرفوعه بودن آن شده است و این عبارت در تمام نسخ چاپی و خطی فقیه که در اختیار ما هست، وجود دارد و همچنین نسخه‏هایی از فقیه که در اختیار فقهای عظام بوده مشتمل بر این عبارت بوده است و لازم نیست که از مقایسه با احادیث دیگر زکریای مؤمن در متصل بودن این روایت تشکیک کنیم.

نکته دوم: اسناد بسیار فراوانی در غیر کتب اربعه هست که در کتب اربعه نیست و شاید بتوان گفت اسناد اختصاصی غیر کتب اربعه کمتر از مجموع اسناد کتب اربعه نیست. بنابراین به صرف اینکه زکریای مؤمن در کتب اربعه بدون واسطه از امام صادق علیه السلام نقل نکرده نمیتوانیم در صحت نقلی که ظاهرش نقل مسند است، تشکیک کنیم.

نکته سوم: با مراجعه به اسانید غیر کتب اربعه معلوم می‏شود که تمام احادیث زکریای مؤمن از امام صادق علیه السلام با واسطه است.

بلی در محاسن برقی[3] روایتی بدون واسطه از امام صادق علیه السلام دارد: «محمد بن علی عن الحسن بن علی بن یوسف عن زکریا بن محمد عن أبی عبدالله علیه السلام» با مراجعه به مصادر دیگر معلوم می‏شود که در نسخه چاپی محاسن سقطی واقع شده است. این روایت را در بحار الانوار[4] به نقل از محاسن با سند ذیل نقل می‏کند:

«… زکریا بن محمد عن یوسف عن أبی عبدالله علیه السلام» معلوم می‏شود که نسخه‏هایی از محاسن که در اختیار مرحوم مجلسی و صاحب وسائل بوده است واسطه داشته است.

بنابر این در هیچ یک از کتب حدیثی موجود موردی نیست که زکریای مؤمن بدون واسطه از امام صادق علیه السلام روایت نقل کند و اگر در این نقل تصریح به مرفوعه بودن هم نشده بود، به قرینه سایر روایات زکریای مؤمن در ظاهر این نقل ـ که نقل بلاواسطه داشته است ـ تشکیک می‏کردیم.

مناقشه در دلالت روایت

مرحوم آقای خوئی در دلالت روایت مناقشه می‏کنند و می‏فرمایند: موضوع روایت غلام است و غلام مخصوص پسر بچه نابالغ است و حکم بالغین از این روایت استفاده نمی‏شود.[5]

جواب از مناقشه

اشکال این تقریب روشن است:

اولاً: اگر تقبیل و وضع در حجر از صبی غیر بالغ اشکال داشته باشد، بالاولویه العرفیه استفاده می‏شود که بر بالغین نیز حرام است.

ثانیاً: غلام، مخصوصِ غیر بالغ نیست و از چند سالی قبل از بلوغ تا چند سالی بعد از بلوغ را شامل می‏شود در مقاتل در مورد حضرت علی‏اکبر علیه السلام آمده: «فقد برز الیهم غلام اشبه الناس خَلقاً و خُلقاً و منطقاً برسولک»

تقریب دیگر فرمایش مرحوم آقای خوئی

فرمایش ایشان را می‏توان به گونه‏ای دیگر تقریب کرد که جایی برای اشکالهای گذشته نماند:

در مفهوم غلام اختلاف است برخی غلام را مخصوص قبل از بلوغ می‏دانند و برخی شامل بعد از بلوغ نیز می‏دانند بنابر مبنای اول، نهی «لایقبله الغلام» مخصوص بچه‏های غیر بالغ است، و به قرینه حدیث رفع باید به کراهت حمل شود، پس در مورد بالغ هم دلیل حرمت نمی‏شود.

بنابر مبنای دوم، هرچند مفهوم غلام اعم است ولی نمی‏توانیم قبل از بلوغ را از آن خارج کنیم چون فرد ظاهر آنست پس این نهی به قرینه حدیث رفع یا در کراهت استعمال شده است یا در اعم از کراهت و حرمت و در هر دو صورت در مورد بحث ما ـ که بعد البلوغ است ـ دلیل بر حرمت نیست.

به عبارت دیگر اگر بخواهد «لایقبله الغلام» نهی تحریمی باشد باید غلام را مخصوص بچه‏های بالغ بدانیم و این امر بسیار مستبعد است چون مستلزم اخراج فرد ظاهر غلام از تحت آن است.

مناقشه در این بیان

به نظر می‏رسد که اوامر و نواهی‏ای که به موضوعات غیرقابل تکلیف ـ مانند کودکان و حیوانات ـ تعلق می‏گیرد ظهور ندارد که خود کودکان یا حیوانات مسؤولند بلکه از آنها صرفاً مبغوض بودن یا مطلوب بودن شرعی استفاده می‏شود، قهراً نهی ـ مثلاً ـ متوجه دیگران می‏شود که باید جلوی تحقق این امر مبغوض را بگیرند و نگذارند کودک مرتکب چنین کاری شود مثلاً موقعی که می‏گویند «بچه شما نباید بچه‏های دیگر را چنگ بزند» یعنی جلوی او را بگیرید، «اسب شما نباید مزرعه همسایه را پایمال کند» یعنی نگذارید وارد مزرعه او شود، «غلام نباید دختربچه شش ساله را ببوسد» یعنی باید مراقب پسربچه خود باشید. پس نهی «لایقبله الغلام» نهی تحریمی است منتهی در مورد غیر بالغ، دیگران مسؤولیت دارند.

بنابر این اگر مفهوم غلام اعم باشد، حرمت برای بالغین مستقیماً از آن استفاده می‏شود وا گر مخصوص غیر بالغین باشد از مبغوضیت برای صبی غیر بالغ، بالاولویه حکم بالغ را می‏توانیم استفاده کنیم.

صحیحه غیاث بن ابراهیم

«روی محمد بن یحیی الخزاز عن غیاث بن ابراهیم عن جعفر بن محمد عن أبیه علیهما السلام قال قال علی صلوات الله علیه: مباشره المرأه ابنتها اذا بلغت ست سنین شعبه من الزنا»[6].

بررسی سند روایت

محمد بن یحیی الخزاز: در وثاقتش بحثی نیست.

غیاث بن ابراهیم: ثقه است چون نجاشی او را توثیق کرده و کتابش را جماعتی روایت کرده‏اند.

پس از نظر سند صحیحه است.

دلالت روایت

معنای «مباشره المرأه» چیست؟ روشن است که مراد از مباشرت مجامعت نیست.زیرا:

اولاً: اختصاصی به شش ساله ندارد. ثانیاً: توهّم زنا نبودن در کار نیست تا با عبارت «شعبه من الزنا» به زنا ملحق شده باشد.

بنابر این باید دید مراد چیست ؟

احتمال اول: در جامع الاحادیث احتمال داده شده که در روایت تصحیفی رخ داده باشد و صحیحش «مباشره المرأه ابنها اذا بلغ» یا «مباشره المرء ابنته اذا بلغت»[7] باشد که بنابر هریک از دو احتمال دو تصحیف رخ داده است.

این دو احتمال قابل مناقشه است چون ذاتاً وجود دو تحریف بسیار مستبعد است بخصوص که در تمام نسخ فقیه و تمام نقلهایی که فقهاءاز فقیه کرده‏اند به همین شکل است.

احتمال دوم: جامع الاحادیث: مراد از مباشرت مساحقه باشد.

این احتمال نیز مخدوش است زیرا حرمت مساحقه اختصاصی به دختر شش ساله ندارد.

احتمال سوم و چهارم: مرحوم مجلسی اول میفرماید: مراد از مباشرت، یا تماس با بدن لخت دختربچه است یا بازی کردن با عورت اوست.

به نظر می‏رسد این دو احتمال اقوی باشد، و این هر دو تفسیر با معنای لغوی «مباشرت» متقارب و با حکم آن (شعبه من الزنا) متناسب است زیرا این کار از مقدمات مجامعت حرام است که تنزیلاً زنا بحساب آمده است.

و در تفسیر «شعبه من الزنا» دو احتمال هست:

اول اینکه این کار بر مادر حرام است و مرتبه ضعیفی از مفسده زنا در آن هست و زمینه شهوت و فساد را برای مادر فراهم می‏کند صاحب جواهر می‏فرماید:«ان النهی عن ذلک لما فیه من تخوف الفتنه»[8]

و دوم اینکه حرمت این عمل به این جهت است که کودک را به زنا می‏کشاند و در او زمینه‏های فحشای بعد البلوغ را فراهم می‏کند، اولیا که متولّی تربیت کودکانند از این کارها شدیداً باید پرهیز کنند.

شش سالگی چه خصوصیتی دارد؟ در سنین پایین زمینه محرک بودن بچه کمتر است و هر چه سن بالاتر می‏رود زمینه تحریک بیشتر می‏شود و همچنین در مورد خود دختربچه نیز تا سن او کم است التذاذ و تحریکش کمتر است و هر چه سن او بیشتر می‏شود زمینه شهوت و تمایلات جنسی در او قوّت می‏گیرد، شارع مقدس مقدار زمینه‏ای که در سن شش سالگی پدید می‏آید، برای حرمت کافی دانسته است.

تمسک به روایت غیاث برای مسأله مورد بحث

آیا می‏توانیم به این روایت برای حرمت تقبیل و وضع در حجر تمسک کنیم؟

بنظر می‏رسد که حرمت تماس با بدن لخت دختر ـ ولو از روی شهوت نباشد ـ از این روایت استفاده می‏شود ولی بر حرمت تقبیل یا با لباس در آغوش یا در دامن گرفتن دلالت ندارد، چون موضوع روایت که شامل این موارد نیست و اولویت ثبوتی یا ملازمه ثبوتی بین الحکمین هم در کار نیست.

البته از مباحث گذشته روشن شد که اگر تقبیل یا بغل کردن از روی شهوت باشد حرام است.

مرسله علی بن عقبه

«احمد بن محمد بن عیسی عن الحسن بن علی عن علی بن عقبه عن بعض اصحابنا قال کان ابوالحسن الماضی علیه السلام عند محمد بن ابراهیم والی مکه و هو زوج فاطمه بنت ابی عبدالله علیه السلام و کانت لمحمد بن ابراهیم بنت تلبسه الثیاب و تجی‏ء الی الرجال (الرجل خ) فیأخذها الرجل و یضمها الیه فلما تناهت الی ابی الحسن علیه السلام امسکها بیدیه ممدودتین قال اذا اتی علی الجاریه ست سنین لم یجز ان یقبلها رجل لیس هی بمحرم له و لایضمها الیه»[9].

توضیح روایت

محمد بن ابراهیم که شوهر خواهر حضرت موسی بن جعفر علیه السلام بوده دختربچه‏ای از زن دیگری داشته که در مجالس مردها حاضر می‏شده و مردها او را بغل هم می‏کردند ولی حضرت موسی بن جعفر علیه السلام از جلوآمدن دختر بچه ممانعت کردند.

اشکال سندی روایت فقط مرسله بودن آن است.

دلالت روایت بر حرمت «تقبیل» روشن است. لایضمها الیه نیز دلالت می‏کند که نباید دختربچه را به خود بچسباند، متعارف به خود چسباندن، چسبانیدن با لباس است. پس «در دامن گرفتن» نیز که از مصادیق به خود چسباندن است جایز نیست.

مرسله هارون بن مسلم

«عده من أصحابنا عن سهل بن زیاد عن هارون بن مسلم عن بعض رجاله عن أبی الحسن الرضا علیه السلام انّ بعض بنی‏هاشم دعاه مع جماعه من اهله فاتی بصبیهٍ له فادناها اهل المجلس جمیعاً الیهم، فلما دنت منه سأل عن سنّها فقیل خمسٌ فنّحاها عنه»[10]

توضیح روایت

این روایت هم مرسله است و از این جهت قابل اعتماد نیست واز نظر دلالت نیز فعل حضرت دلالت بر وجوب دور کردن نمی‏کند.

نتیجه گیری از روایات

برای حرمت «نشاندن در دامن» به روایت عبدالله بن یحیی کاهلی که صدوق نقل کرده است می‏توانیم استدلال کنیم.

اما نسبت به «تقبیل» روایاتی که نهی از تقبیل کرده بود متعدد بود ولی همه اشکال سندی داشت اگر برای متعارف اشخاص از مجموع این روایات اطمینان پیدا شود که حرمت تقبیل نیز از آن استفاده می‏شود.

ولی نسبت به «ضمّ» و «حمل» روایات متعدد نداریم و آنچه که داریم قابل اعتماد نیست.

«والسلام»


[1] من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص: 437

[2] فإنّ زکریا المؤمن و إن کان … موسوعه الإمام الخوئی، ج 32، ص: 73

[3] ـ محاسن برقی، ص 394.

[4] بحار الانوار، ج74، ص: 367 و وسائل الشیعه، ج24،ص: 293.

[5] موسوعه الإمام الخوئی، ج 32، ص: 73

[6] من لا یحضره الفقیه، ج 3، ص: 436

[7]جامع الاحادیث، ج20، ح 1007

[8] ـ (جواهر 84/29)

[9] تهذیب الأحکام، ج 7، ص: 461

[10] الکافی (ط – الإسلامیه)، ج 5، ص: 533