یکشنبه ۰۴ مهر ۱۴۰۰

خارج اصول 97-96


خارج اصول/ برائت /جلسه 82 – 96/09/08

باسمه تعالی

خارج اصول/ برائت /جلسه 82 08/09/96

خلاصه مباحث گذشته:

از احتمال­هایی که نسبت به آیه هفتم سوره طلاق مطرح شد این بود که «ما آتاها» اعم از حکم و فعل باشد. شیخ اعظم ره این احتمال را نپذیرفته و در آن مناقشه نمودند. در این جلسه حضرت استاد، جواب­هایی از این مناقشه را نقل و آنها را مورد بررسی قرار خواهند داد.

راه حل آخوند ره و اشکال استاد بر ایشان

مرحوم آخوند ره و بعض متاخرین گفته­اند معنای لغوی تکلیف با معنای اصطلاحی آن تفاوت دارد. طبق بیان ایشان، اشکال شیخ ره (عدم امکان جمع بین حکم و فعل در آیه) مبتنی بر وحدت معنای اصطلاحی و لغوی تکلیف است، اما اگر معنای اصطلاحی را از معنای لغوی تفکیک کنیم، می­توان موضوع آیه را اعم از حکم و فعل دانست[1].

لکن اگر چه در کتب معتبر لغت، مانند لسان العرب و تاج العروس، بین معنای اصطلاحی و معنای لغوی تکلیف، فرق گذاشته شده است، اما تفاوت آن به نحوی نیست که مشکل مساله را حل نماید. از کتب لغت استفاده می­شود که معنای لغوی تکلیف، اخصّ از مفهوم اصطلاحی آن است؛ توضیح آنکه تکلیف اصطلاحی که همان الزام است، گاهی به فعل و گاهی به ترک تعلق می­یابد. لکن متعلق الزام در تکلیف اصطلاحی، همیشه امری سخت و شاقّ نیست؛ مانند فردی علاقه­مند به عبادت کردن که شارع او را به انجام آن عبادت امر می­کند. اگر چه انجام عبادت برای چنین شخصی سخت نیست اما متعلق تکلیف اصطلاحی بوده و الزامی است. در مقابل، فعلی تکلیف لغوی دارد که انجام آن مشقت داشته باشد (امره بما یشقّ علیه[2]). بنابراین نمی­توان حکم را به نحو مفعول به، متعلق تکلیف قرار داد و «کلّف الحکمَ» گفت؛ چرا که حکم، نه لغهً و نه اصطلاحا قابل تکلیف نیست.

راه حل اول مرحوم نائینی ره در مقام

مرحوم نائینی ره در تبیین متعلق تکلیف قرار گرفتن حکم، راه حل دیگری غیر از بیان آخوند ره ارائه داده­اند. ایشان فرموده­اند: در صورتی که تکلیف حکم، تکلیف مصدری باشد، این تکلیف مصدری نمی­تواند به نحو مفعولٌ به، متعلق تکلیف قرار گیرد، اما در مقابل اسم مصدر می­تواند مفعولٌ به و متعلق حکم واقع شود. ایشان در بخش دیگری می­فرمایند: مفعول مطلق، نمی­تواند مفعولٌ به تکلیف قرار گیرد، اما مفعول مطلق نوعی و عددی می­توانند به عنوان مفعولٌ به واقع شوند؛ زیرا مفعول مطلق نوعی و عددی، اسم مصدر شده و قرار گرفتن اسم مصدر به عنوان مفعولٌ به اشکالی ندارد. عبارت ایشان چنین است:

فانّ المفعول المطلق النوعیّ و العددی یصح جعله مفعولا به‏ بنحو من‏ العنایه، مثلا الوجوب و التحریم و إن کان وجودهما بنفس الإیجاب و الإنشاء و لیس لهما نحو تحقق فی المرتبه السابقه، إلّا أنّهما باعتبار ما لهما من المعنى الاسم المصدری یصح تعلق التکلیف بهما. نعم: هما بمعنى المصدر لا یصح تعلق التکلیف بهما، فتأمّل[3].

ایشان می­فرماید: ایجاب تکلیف، فعل موجِب است و «ایجاب را تکلیف کردن» صحیح نیست اما «وجوب را واجب کردن» صحیح است.

ملاحظه استاد

کلام ایشان از دو جهت برای ما روشن نیست؛ اولا مفعول مطلق نوعی و عددی همان مفعول مطلق غیر نوعی و غیر عددیست، با این تفاوت که این دو مشتمل بر قیدی اضافه هستند؛ مانند «ضربت ضرب الامیر» که دلالت بر نوع خاصی از زدن است. ایشان چگونه مفعول مطلق عددی و نوعی را اسم مصدر می­دانند؟!! ثانیا بالفرض که «ما» موصول اسم مصدر باشد، اما آیا اسم مصدر می­تواند متعلق مفعولی قرار گیرد؟!! مثلا آیا صحیح است که «گردش» را مفعول قرار داده و بگوییم: «من گردش را گردیدم»؟!!

راه حل دوم مرحوم نائینی ره و اشکال استاد

مرحوم نائینی ره جواب دیگری در مقام داده و می­فرمایند: تنها صورتی که این آیه شریفه متعرض آن شده، صورتیست که حکم از ناحیه شارع مقدس بیان نشده باشد. لکن در ما نحن فیه خداوند منشأ ندانستن حکم نیست؛ چرا که خداوند حکم را انشاء و به وسیله انبیاء احکام را ارسال کرده است اما ظالمین منشأ خفاء حکم شده­اند.

در جواب ایشان می­گوییم: در آیه شریفه ﴿لا یکلف الله نفسا اله ما آتاها[4]، کلمه «نفسا» به کار برده شده است. اگر آیه شریفه چنین بود که «خداوند علم آنها را به جامعه داده است»، در این صورت استدلال مرحوم نائینی ره صحیح بود؛ چرا که می­توان فرض کرد جامعه­ای باشد که خداوند به آنها ایتاء علم فرموده اما ظالمین مانع آن علم شوند. لکن در آیه «نفسا» استعمال شده است و در صورتی که ظالمین مانع شوند، نسبت به شخص ایتاء علم محقق نخواهد شد، هر چند ممکن است نسبت به جامعه بشری ایتاء صورت گرفته باشد.

اشکالی دیگر بر استدلال به آیه هفتم سوره طلاق

در تمسک به آیه هفتم سوره طلاق نسبت به مساله ما نحن فیه، اشکال دیگری وجود دارد که علماء متعرض آن نشده­اند و آن اینکه به اتفاق علماء، علم، شرط تنجّز تکلیف نیست؛ یعنی چنین نیست که حکم نسبت به عالم، منجّز و نسبت به غیر عالم، غیر منجز باشد. در حالی که اگر آیه مورد بحث به معنای اعلام باشد، به این معنا خواهد بود که تکلیف تنها در جایی عقاب دارد که فرد عالم باشد.

بنابراین اگر آیه شریفه به معنای اقدار باشد، کما اینکه طبرسی ره چنین معنا کرده و شیخ ره نیز اختیار کرده­اند، اشکالی وجود نخواهد داشت و معنای آن چنین خواهد بود که تکلیف شارع تنها متوجه افعال مقدوره انسان است. اما اگر آیه به معنای تکالیف معلومه باشد، در این صورت اشکالات مطرح خواهد شد. نتیجه مطلب اینکه استدلال بر برائت، با توجه به آیه مذکور مشکل است.

استشهاد به روایت کافی و جواب از آن

مرحوم شیخ ره در ادامه روایت عبد الاعلی، از کتاب کافی را نقل کرده و می­فرماید: احتمال دارد کسی بگوید روایت عبد الاعلی شاهدی بر این مطلب است که مراد از آیه محل بحث، ارشاد و اعلام است[5]. آن روایت چنین است: هل کلّف الناس بالمعرفه؟ حضرت در جواب می­فرمایند: لا ان الله لا یکلف نفسا الا وسعها.[6]

طبق این روایت، آیه شریفه مربوط به اعلام است. لکن شیخ ره در جواب از این روایت می­فرماید: معرفتی که وجوب آن در این روایت نفی شده، معرفتی اجمالی نیست که مقدور اشخاص باشد، بلکه مراد از معرفت در این روایت، معرفتی تفصیلی راجع به خدا و امور مربوط به خداوند است که تا خداوند سبحان بیان نکند، انسان قدرت بر آن معرفت نخواهد داشت. بنابراین اگر چه این امور عدم العلم است، لکن برخی از عدم العلم­ها مصداق عدم القدره هستند. به عبارت دیگر از آنجا که این امور مصداق عدم العلم هستند، در روایت به این آیه تمسک شده است. بنابراین همانطور که شیخ ره فرموده­اند این روایت مربوط به اقدار است نه اعلام و ارشاد.

بررسی سند روایت

و بهذا الاسناد (علی بن ابراهیم عن محمد بن عیسی) عَنْ یُونُسَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى… .

این سوال مطرح است که عبد الاعلی کیست و آیا وثاقت او ثابت است یا نه؟ از آنجا که سند روایت، به نحو معتبر به یونس بن عبد الرحمن و حماد بن عثمان – که از اصحاب اجماع هستند – رسیده است، طبق مبنای مشهور سند روایت معتبر خواهد بود؛ چرا که علی بن ابراهیم ثقه است و ظاهرا مراد از محمد بن عیسی، محمد بن عیسی بن عبید است که او نیز وثاقت دارد[7]. مراد از عبد الاعلی، عبد الاعلی بن اعین مولی آل سام است که حمّاد در بعض موارد از او نقل می­کند.

مرحوم حاجی نوری ره با توجه به روایت اصحاب اجماع، راوی بعد (عبد الاعلی) را نیز توثیق می­نمایند. لکن به نظر ما این مبنای حاجی نوری ره محل اشکال است کما اینکه مبنای مشهور هم از نظر ما پذیرفته شده نیست. با توجه به مبنای ما، آیا راهی برای تصحیح این روایت وجود دارد؟ یکی از رجال شیخ ره، عبد الاعلی بن اعین است. شیخ مفید ره در رساله عددیه، از جماعتی تعریف بلند بالایی می­کند که یکی از افراد آن جماعت عبد الاعلی بن اعین است. اما این سوال مطرح می­شود که آیا آن عبد الاعلی بن اعینی که شیخ مفید ره توصیف فرموده، همان عبد الاعلی بن اعین مولی آل سام است یا نه؟ از اوائل کلام ایشان استفاده می­شود که سه فرد به نام عبد الاعلی بن اعین کوفی از اصحاب امام صادق ع وجود دارد که هر سه در یک زمان و در یک طبقه بوده­اند: 1- عبد الاعلی بن اعین العجلی مولی بنی عجل 2- عبد الاعلی بن اعین مولی بنی شیبان که برادر زراره است 3- عبد الاعلی بن اعین مولی آل سام. شیخ مفید ره مولی بنی عجل را توثیق نموده، در حالی که روایت مورد بحث ما، از عبد الاعلی مولی آل سام است. بنابراین در صورتی که از مضمون روایت، اطمینان به صحت روایت حاصل نشود، از نظر سندی نمی­توان به این روایت اطمینان کرد.

اللهم صل علی محمد و آل محمد


[1]. و لا یذهب علیک انّه یمکن منع کون تعلّقه بالحکم على نحو تعلّقه بالمفعول المطلق، إذا لوجوب و الحرمه الواقعیّان یتنجّز ان لم یندرجا تحت التّکلیف لغه، فیکون تعلّق تکلیف اللَّه بالموصول المراد منه ما یعمّهما على نحو المفعول المطلق أیضاً، بل انّما تعلّقه بهما على نحو تعلّقه بالفعل، و یکون المعنى انّه تعالى لا یکلّف عبده فی کلفه شی‏ء أصلاً، حکماً کان بان ینجّزه و یعاقب على مخالفته، أو فعلاً بأن یأمر به، إلاّ ما آتاه بالإعلام بالنّسبه إلى التّکلیف و بالإقدار بالإضافه إلى الفعل، و إرادتهما من الإیتاء لیس باستعماله فیهما، بل على نحو الکنایه، فلیتأمّل. ( درر الفوائد فی الحاشیه على الفرائد، الحاشیهالجدیده، ص: 187 )

[6] وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ یُونُسَ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ عَبْدِ الْأَعْلَى قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع أَصْلَحَکَ اللَّهُ هَلْ جُعِلَ فِی النَّاسِ أَدَاهٌ یَنَالُونَ بِهَا الْمَعْرِفَهَ قَالَ فَقَالَ لَا قُلْتُ فَهَلْ کُلِّفُوا الْمَعْرِفَهَ قَالَ لَا عَلَى اللَّهِ الْبَیَانُ- لٰا یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلّٰا وُسْعَهٰا وَ لٰا یُکَلِّفُ اللّٰهُ نَفْساً إِلّٰا مٰا آتٰاهٰا قَالَ وَ سَأَلْتُهُ عَنْ قَوْلِهِ وَ مٰا کٰانَ اللّٰهُ لِیُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَدٰاهُمْ حَتّٰى یُبَیِّنَ لَهُمْ مٰا یَتَّقُونَ قَالَ حَتَّى یُعَرِّفَهُمْ مَا یُرْضِیهِ وَ مَا یُسْخِطُهُ . الکافی (ط – الإسلامیه)؛ ج 1، ص: 163.

[7] در صورتی که مراد از محمد بن عیسی، پدر احمد بن محمد بن عیسی باشد، باز هم ثقه خواهد بود، اگر چه ظاهرا، محمد بن عیسی بن عبید اراده شده است.