چهارشنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۰

خارج اصول 96-95


خارج اصول/خبر واحد/جلسه 28 – 95/10/27

باسمه تعالی

خارج اصول/خبر واحد/جلسه 28 – 27/10/95


خلاصه درس

در این جلسه ابتدا جواب های سه گانه مرحوم شیخ به استدلال صاحب فصول به آیه سؤال بیان می شود. سپس ملاحظاتی در سبک جواب دادن شیخ و همچنین برخی از جواب های ایشان مطرح می گردد: یعنی در ابتدا با دو بیان، ملازمه مورد ادعای صاحب فصول مورد مناقشه قرار می گیرد و سپس اشکالی به جواب دوم مرحوم شیخ وارد می شود. در ادامه جواب مرحوم خوئی از استدلال به آیه سؤال نقل و برخی از قسمت های آن نقد می شود و در انتها، مضمون برخی از روایات مفسّره آیه سوال، مورد بررسی قرار خواهد گرفت.


جواب های مرحوم شیخ به استدلال به آیه سؤال

مرحوم شیخ، در ردّ قول مستدلّین به آیه سؤال، سه جواب مطرح می کند:

جواب اول این است که با ملاحظه ظاهر آیه و همچنین روایات مفسّره ای که در بیان معنای این آیه وارد شده است، مشخص می شود که آیه سؤال هیچ ارتباطی به بحث حجیت خبر واحد ندارد.[1]

جواب دوم شیخ این است که ظاهر از وجوب سؤال عند عدم العلم، آن است که این سؤال مقدمه برای عالم شدن و رفع جهالت باشد که در این صورت باز هم از محل بحث ما خارج است زیرا بحث ما راجع به قبول تعبّدی خبر واحد می باشد.[2]

جواب سوم این است که مراد از اهل الذکر در آیه شریفه، اشخاص عادی نیستند که نسبت به یک سری از محسوسات و جزئیات علم دارند، مثلا می دانند فلان چیز آب است یا فلان چیز سنگ است و… . زیرا به این معنی، هیچ انسانی وجود ندارد که هیچ علمی نداشته باشد. اگر اهل الذکر را اینگونه معنی کنیم، همه انسان ها اهل الذکر خواهند بود. بنابراین مراد از اهل الذکر در این آیه، کسانی هستند که تخصص و علم زیادی دارند و از جهت علمی در میان مردم، ممتاز هستند. و این عنوان بر شخصی که تنها یک خبر را از امام ع نقل نموده، صدق نمی کند. در حالیکه ادعای ما این است که اگر یک راوی، حتی یک خبر را هم از امام نقل کند، باید آن را بپذیریم.[3]

در ادامه مرحوم شیخ می فرماید: اگر کسی در مقام ردّ جواب سوم بگوید: درست است که باید به سراغ متخصصین و اهل علم رفت و مطلبی را که آنها از روی تخصص خود می گویند، پذیرفت ولی با اجماع مرکب می توان ثابت کرد که اگر اهل علم، مطلبی را بیان کنند که ارتباطی به تخصص شان ندارد، باز هم واجب است که آن را بپذیریم. مثلا اگر متخصص بگوید من فلان مطلب را از امام شنیدم، پر واضح است که این سماع یک امر عادی است و ارتباطی به تخصص متخصص ندارد زیرا هر شخصی ممکن است مطلبی را از امام ع بشوند و آن را برای دیگران نقل کند، ولی با اجماع مرکب ثابت می شود این قولی که از روی تخصص متخصص گفته نشده، به قولی که از روی تخصص او بیان شده، ملحق می گردد و نتیجتا باید هر دو را قبول کرد و پذیرفت.

در پاسخ به این توهّم می گوییم که چنین اجماع مرکّبی وجود ندارد. و الشاهد علی ذلک: با وجود اینکه سید مرتضی و من تبعه تقلید یعنی رجوع به متخصص و اهل علم در شبهات حکمیه را صحیح می دانند ولی در عین حال، اگر همین مجتهد متخصص، یک خبری را از امام ع نقل کند که یقین آور نباشد، عمل بر طبق خبر این متخصص را جایز نمی دانند. پس اجماع مرکبی وجود ندارد تا قولی را که متخصص از روی تخصص خود نمی گوید به قولی را که از روی تخصص خود بیان میکند، ملحق کنیم.[4]

مناقشه در ملازمه مورد ادعای صاحب فصول

بحث از آنجا آغاز می شود که صاحب فصول برای اجتناب از لغویت امر به سؤال، وجوب قبول قول مجیب را از آیه شریفه استفاده کرد. بنابراین ابتدا باید بررسی کرد آیا چنین ملازمه ای وجود دارد؟ آیا برای اینکه از وجوب سؤال، لغویت لازم نیاید، قبول جواب مجیب، واجب می شود؟

اولا اگر خاطرتان باشد، یکی از تفسیر هایی که درباره روایات «انّ الرشد فی خلافه» شده، این است که نفس فتوای مخالفین، اماره بر خلاف است. یعنی اگر از مخالفین، سؤال کنی، آنها تعمّد دارند که خلاف بگویند و شخص سائل را به انحراف وادار کنند. پس در این موارد، سؤال مقدمه برای انکار جواب است یه وجوب قبول آن زیرا قول آنها اماره بر خلاف است. البته ما با صحت سقم این تفسیر از روایات «إن الرشد فی خلاف» کاری نداریم ولی به هر حال یک فرض قابل تصوّری است که ملازمه مورد ادعای صاحب فصول را مخدوش میکند.

ثانیاً در بسیاری از مواردی که انسان با منکرین مسائل دینی، به بحث و گفت و گو می نشیند تا آنها را به طریق صحیح هدایت کند، مسیر خاصی باید طی بشود که انسان به مطلوب خود دست پیدا کند. به این معنی که در ابتدای بحث، طرف مقابل، منکر است سپس با طرح و توضیح مباحثی، حالت انکار او تبدیل به حالت شک و تردید میشود و در ادامه با ضمیمه شدن دیگر مطالب، کم کم مسائلی را که در ابتدا منکر آن بود، قبول می کند و می پذیرد. نکته مهم در این مسیر آن است که رساندن شخص منکر از مرحله انکار به مرحله شک و تردید، خودش یک موفقیت برای رسیدن به مطلوب محسوب میشود زیرا با ایجاد حالت شک و تردید است که زمینه برای اثبات و پذیرش حق در شخص منکر بوجود می آید. در آیه شریفه، منکرین مدعی شدند که بشر نمی تواند رسول و فرستاده از جانب خدا باشد. رسول باید مَلَکی از ملائکه باشد زیرا چنین امتیازی برای بشر امکان ندارد. قرآن در جواب این عده از منکرین، آنها را به اهل کتاب – و کسانیکه منکرین، تا اندازه ای آنها را قبول دارند – ارجاع می دهد و می گوید: «فاسئلوا اهل الذکر» شما درباره انبیاء اهل کتاب سؤال کنید که آیا آنها بشر بودند یا مَلَک؟ اهل کتاب – یهود و نصاری – هم در جواب آنها می گویند انبیاء ما همگی مثل خودمان بشر بودند. امکان دارد همین پاسخ اهل کتاب، سبب ایجاد شک و شبهه در قلب منکرین بشود و همین مقدار برای فراهم زمینه هدایت آنها کفایت میکند. بنابراین حتی اگر مسأله مورد سؤال از اصول دین باشد – که علم در آن معتبر است – اشکالی ندارد که خداوند، برای فراهم شدن مقدماتی که سائل را در معرض حصول علم قرار می دهد، امر به سؤال کند. و از این امر هیچ لغویتی لازم نمی آید.

مناقشه در جواب دوم مرحوم شیخ

مرحوم شیخ در جواب دوم می فرمایند از تعبیر «ان کنتم لاتعلمون» استفاده می شود که سؤال، مقدمه برای تحصیل علم است. به نظر می رسد که این فرمایش مرحوم شیخ، دقیق نباشد زیرا سؤال، گاهی مقدمه برای تحصیل علم است و گاهی مقدمه برای تحصیل حجت. مثلا اگر مکلف نمی داند که فلان چیز نجس است یا نه؟ در صورتیکه آن چیز، حالت سابقه داشته باشد، اصل جریان پیدا می کند و باید به حالت سابقه اخذ بکند. و یا اگر نمی داند که فلان خانه، ملک زید است یا ملک دیگری؟ در صورتیکه تحت ید زید باشد، باید ملکیت زید را بپذیرد و همچنین است مواردی که در آن، اصاله الصحه جریان پیدا می کند. به طور کلی، موضوع برای جریان احکام ظاهریه، واقعاً، جهل و عدم العلم است. بنابراین گاهی اوقات، جهل مقدمه برای وجوب تحصیل حجت تعبدیه است نه تحصیل علم. فلذا جهالت مقدمه برای یک معنای أعم از علم می باشد. و اینگونه نیست که جهالت همیشه مقدمه برای تحصیل علم باشد تا به استدلال صاحب فصول، اشکال وارد شود.

البته می توان در دفاع از مرحوم شیخ گفت که اشکال به صاحب فصول متوقف بر این مطلب نیست که آیه شریفه باید ظهور در مقدمیّت جهالت برای تحصیل علم داشته باشد بلکه حتی احتمال این مقدمیّت هم برای ردّ استدلال صاحب فصول کفایت میکند زیرا ایشان می فرماید: از آیه استفاده می شود که باید قول مجیب را تعبّداً بپذیریم. در حالیکه این احتمال وجود دارد که امر به سؤال مقدمه برای تحصیل علم باشد زیرا گاهی اوقات در لسان ادله، جهل به عنوان مقدمه برای تحصیل علم اخذ می شود. بنابراین احتمال اینکه جهالت می تواند مقدمه برای تحصیل علم باشد برای ردّ استدلال صاحب فصول کافی است و متوقف بر استظهاری که مرحوم شیخ از آیه می کند، نمی باشد.

بررسی کلام مرحوم خوئی در جواب از استدلال به آیه سؤال

در مورد روایات تفسیریه ای که مرحوم شیخ به آن اشاره کرده اند، مرحوم خوئی بیانات خوب و قابل ملاحظه ای دارند که لازم است مورد بررسی قرار بگیرد. ایشان ابتدا در ردّ استدلال به آیه سؤال می فرماید:

و یظهر الجواب‏ عن الاستدلال بهذه الآیه ممّا ذکرناه فی الجواب عن الاستدلال بالآیه السابقه، فانّ‏ تعلیق‏ وجوب‏ السؤال‏ على عدم العلم ظاهر فی أنّ الغرض منه حصول العلم لا التعبد بالجواب. هذا مضافاً إلى أنّ مورد هذه الآیه أیضاً هی النبوّه، و المأمورون بالسؤال هم عوام الیهود، و خبر الواحد لا یکون حجّه فی اصول الدین کما تقدّم.[5]

در این قسمت از کلام مرحوم خوئی تسامحی رخ داده است زیرا در آیه شریفه، خداوند عوام یهود را امر به سؤال از اهل الذکر نمی کند. چون عوام یهود اصلا چنین اعتقادی نداشتند که رسول نمی تواند بشری مثل خودشان باشد! مخاطب امر به سؤال هم در سوره نحل و هم در سوره انبیاء مشرکینی هستند که بشر بودن رسل و انبیاء را انکار می کردند و می گفتند: رسول باید مَلَک باشد و الا بشر چه امتیازی دارد که بتواند از جانب خدا پیامبر باشد؟ آیه قرآن در مقام ردّ انکار مشرکین، آنها را به انبیاء و پیامبران سلف ارجاع و تنبّه می دهد. به نظر می رسد دلیل این تسامح در کلام مرحوم خوئی آن است که احتمالا مسأله ارجاع به اوصاف پیغمبر ص در کتب انبیاء گذشته به ذهن ایشان آمده است و نتیجتا آیه را اینگونه معنی کرده اند که عوام یهود باید از علمای خود درباره اوصاف پیامبر ص در کتب انبیاء سلف، سؤال کنند.

مطلب و فرمایش بعدی مرحوم خوئی جالب توجه است:

و لا ینافی ذلک ما فی الأخبار من أنّ المراد بأهل الذکر هم الأئمه (علیهم السلام) لأنّ أهل الذکر عنوان عام یشمل الجمیع، و یختلف باختلاف الموارد، ففی مقام إثبات النبوّه الخاصّه بما وصف اللَّه نبیّه فی الکتب السماویه، یکون المراد من أهل الذکر علماء الیهود و النصارى و لا یصح أن یراد فی هذا المقام الأئمه (علیهم السلام) لأنّ الإمامه فرع النبوّه، فکیف یمکن إثبات النبوّه بالسؤال عن الإمام الذی تثبت إمامته بنص من النبی (صلّى اللَّه علیه و آله) نعم بعد إثبات النبوّه و الإمامه یکون الأئمه (علیهم السلام) أهل الذکر فلا بدّ من السؤال منهم فیما یتعلق بالأحکام الشرعیه، کما أنّ أهل الذکر فی زمان الغیبه هم الرواه بالنسبه إلى الفقهاء، و الفقهاء بالنسبه إلى العوام، و المعنى واحد فی الجمیع إنّما الاختلاف فی المصادیق بحسب الموارد.

ایشان می فرماید اهل الذکر، یک عنوان عامی است و مصادیق اهل الذکر به تناسب مقامات متفاوت است. گاهی مصداق آن علماء یهود است، گاهی ائمه طاهرین، و در برخی موارد، محدّثین و فقهاء. اما آن تفسیری که در روایات وارد شده و اهل الذکر را به اهل بیت علیهم السلام، معنی کرده، صرفا بیان مصداق بارز این عنوان می باشد.

مرحوم خوئی با بیان این مطالب در صدد جواب از استدلال به آیه سؤال بوده اند در حالیکه تعبیر ایشان به «کما أنّ أهل الذکر فی زمان الغیبه هم الرواه بالنسبه إلى الفقهاء» با انکار استدلال مستدلّین منافات دارد! ظاهر این عبارت آن است که مرحوم خوئی، حجیت خبر واحد را با استناد به معنای اهل الذکر در این آیه، قبول میکند بنابراین چگونه ایشان در مقام انکار استدلال به آیه سؤال بر آمده اند؟!

بررسی مضمون برخی از روایاتی که معنای «اهل الذکر» را تفسیر می کند

به جهت اینکه فهم برخی از روایاتی که معنای اهل الذکر در آیه سؤال را تفسیر می کند، مشکل است، ما در این مرحله از بحث به بررسی مضمون این روایات می پردازیم:

1-الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَجْلَانَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع‏ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص الذِّکْرُ أَنَا وَ الْأَئِمَّهُ أَهْلُ الذِّکْرِ وَ قَوْلِهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ‏ وَ لِقَوْمِکَ‏ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ‏ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع نَحْنُ قَوْمُهُ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ.

از این روایت استفاده می شود که هم قرآن ذکر است و هم پیغمبر اکرم ص. این تعبیر همانند تعبیر «زید عدل» می باشد که به نحو استعاره، بر زید اطلاق سبب شده است. قرآن کریم و پیامبر اکرم ص هر دو مذکّر هستند ولی به نحو استعاره از آنها به «ذکر» تعبیر شده است.

2-الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أُورَمَهَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ حَسَّانَ عَنْ عَمِّهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ کَثِیرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع‏ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ‏ قَالَ الذِّکْرُ مُحَمَّدٌ ص وَ نَحْنُ أَهْلُهُ الْمَسْئُولُونَ قَالَ قُلْتُ قَوْلُهُ- وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ‏ قَالَ إِیَّانَا عَنَى وَ نَحْنُ أَهْلُ الذِّکْرِ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ.

مقصود از سَوْفَ تُسْئَلُونَ زمان آینده نزدیک بعد از نزول قرآن نیست بلکه مراد، آینده های دوری است که ائمه علیهم السلام می آیند و مورد سؤال قرار می گیرند.

3– الْحُسَیْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُعَلَّى بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْوَشَّاءِ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا ع فَقُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ‏ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ‏ فَقَالَ نَحْنُ أَهْلُ الذِّکْرِ وَ نَحْنُ الْمَسْئُولُونَ قُلْتُ فَأَنْتُمُ الْمَسْئُولُونَ وَ نَحْنُ السَّائِلُونَ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ‏ حَقّاً عَلَیْنَا أَنْ نَسْأَلَکُمْ قَالَ نَعَمْ قُلْتُ حَقّاً عَلَیْکُمْ أَنْ تُجِیبُونَا قَالَ لَا ذَاکَ إِلَیْنَا إِنْ شِئْنَا فَعَلْنَا وَ إِنْ شِئْنَا لَمْ نَفْعَلْ أَ مَا تَسْمَعُ قَوْلَ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى- هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ‏ بِغَیْرِ حِسابٍ‏.

در این روایت حضرت می فرماید وظیفه شما سؤال کردن است ولی ما مصالحی را در نظر می گیریم و گاهی به شما جواب می دهیم و گاهی نیز سؤال شمار با بی پاسخ رها می کنیم.

4-عِدَّهٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنِ النَّضْرِ بْنِ سُوَیْدٍ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَیْدٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع‏ فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ‏ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ‏ فَرَسُولُ اللَّهِ ص الذِّکْرُ وَ أَهْلُ بَیْتِهِ ع الْمَسْئُولُونَ وَ هُمْ أَهْلُ الذِّکْر

در آیه شریفه وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ ضمیر إِنَّهُ به قرآن برمی گردد یعنی قرآن مذکّر برای تو (پیامبر) و برای قوم توست. ولی با این حال تعبیر فَرَسُولُ اللَّهِ ص الذِّکْرُ بر این آیه تفریع شده و رسول الله ص را ذکر معرفی کرده است. در حاشیه وافی مطلبی ذکر شده که کلام درستی است. ایشان می فرماید: کأنّ در این جا از جانب روات و یا ناسخین، سقط یا تبدیلی رخ داده است. زیرا «ذکر» در هر دو آیه وَ إِنَّهُ لَذِکْرٌ لَکَ وَ لِقَوْمِکَ‏ وَ سَوْفَ تُسْئَلُونَ و فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ تفسیر شده است. بنابراین احتمالا تفریع عبارت فَرَسُولُ اللَّهِ ص الذِّکْرُ برای تفسیر «ذکر» در آیه تُسْئَلُونَ و فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ بوده است که بواسطه اشتباه روات یا نساخ، سقط یا جابجایی در اینجا واقع شده است. این فرمایش صاحب وافی، مطلب خوبی است و باید هم همین گونه باشد.[6]

البته احتمال دیگری برای تصحیح این فراز از روایت وجود دارد و آن این است که بگوییم، قرآن در درجه اول به پیامبر ص نازل شد و سپس از ایشان به اهل بیت علیهم السلام انتقال پیدا کرد. بنابراین علم پیامبر به قرآن و قریب بودن ایشان به قرآن به حدّی است که کأنّ بین این دو وجود مبارک اتحاد وجود دارد. و به این اعتبار است که به خود پیامبر ص هم عنوان «ذکر» اطلاق می شود. اگر روایت را اینگونه معنی کنیم دیگر بحث سقط و تحویلی که در حاشیه وافی آمده، مطرح نمی شود.


[1] . أوّلا: أنّ الاستدلال إن کان بظاهر الآیه، فظاهرها بمقتضى السیاق إراده علماء أهل الکتاب، کما عن ابن عباس و مجاهد و الحسن و قتاده؛ فإنّ المذکور فی سوره النحل: وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلَّا رِجالًا نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ بِالْبَیِّناتِ وَ الزُّبُرِ، و فی سوره الأنبیاء: وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ إِلَّا رِجالًا نُوحِی إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ. و إن کان مع قطع النظر عن سیاقها، ففیه: أنّه ورد فی الأخبار المستفیضه: أنّ أهل الذکر هم الأئمّه علیهم السّلام، و قد عقد فی اصول الکافی بابا لذلک‏، و أرسله فی المجمع عن علیّ علیه السّلام‏. فرائد الاصول، ج1 ص289

[2] . و ثانیا: أنّ الظاهر من وجوب السؤال عند عدم العلم وجوب تحصیل العلم، لا وجوب السؤال للعمل بالجواب تعبّدا، کما یقال فی العرف: سل إن کنت جاهلا و یؤیّده: أنّ الآیه وارده فی اصول الدین و علامات النبیّ صلّى اللّه علیه و آله التی لا یؤخذ فیها بالتعبّد إجماعا. فرائد الاصول، ج1 ص290

[3][3] . و ثالثا: لو سلّم حمله على إراده وجوب السؤال للتعبّد بالجواب لا لحصول العلم منه، قلنا: إنّ المراد من أهل العلم لیس مطلق من علم و لو بسماع روایه من الإمام علیه السّلام؛ و إلّا لدلّ على حجّیّه قول کلّ عالم بشی‏ء و لو من طریق السمع و البصر، مع أنّه یصحّ سلب هذا العنوان عن‏ مطلق من أحسّ شیئا بسمعه أو بصره، و المتبادر من وجوب سؤال أهل العلم- بناء على إراده التعبّد بجوابهم- هو سؤالهم عمّا هم عالمون به و یعدّون من أهل العلم فی مثله، فینحصر مدلول الآیه فی التقلید؛ و لذا تمسّک به جماعه على وجوب التقلید على العامّی. فرائد الاصول، ج1 ص290

[4] . و بما ذکرنا یندفع ما یتوهّم: من أنّا نفرض الراوی من أهل العلم، فإذا وجب قبول روایته وجب قبول روایه من لیس من أهل العلم بالإجماع المرکّب. حاصل وجه الاندفاع: أنّ سؤال أهل العلم عن الألفاظ التی سمعوها من الإمام علیه السّلام و التعبّد بقولهم‏ فیها، لیس سؤالا من أهل العلم من حیث هم أهل العلم؛ أ لا ترى أنّه لو قال: «سل الفقهاء إذا لم تعلم أو الأطبّاء»، لا یحتمل أن یکون قد أراد ما یشمل المسموعات و المبصرات الخارجیّه من قیام زید و تکلّم عمرو، و غیر ذلک؟ فرائدالاصول، ج1 ص291

[5] . مصباح الاصول (طبع مؤسسه احیاء آثار السید الخویی) ج1 ص220

[6] . المفهوم من هذه الآیه أنّ القرآن هو الذکر، فکأنّ فی الحدیث إسقاطاً أو تبدیلًا لإحدى الآیتین بالاخرى‏سهواً من الراوی أو الناسخ. و العلم عند اللَّه تعالى. فلابدّ أن یقدّر «ذو»، أی ذو الذکر، أو یقال بعیداً: کون القرآن ذکراً یستلزم کون الرسول صلى الله علیه و آله ذکرا