چهارشنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۰

دروس خارج سال 93-92


در قیمی، چه زمانی میزان در دفع قیمت است؟ یوم التلف، یوم الغصب،…

درس خارج فقه آیت الله شبیری

کتاب البیع

92/08/07

بسم الله الرحمن الرحیم

موضوع: در قیمی، چه زمانی میزان در دفع قیمت است؟ یوم التلف، یوم الغصب،…

بحث در این است که وقتی در قیمی، قیمت بر عهده‌ی شخص می‌آید، قیمت چه زمانی را باید بدهد؟

شیخ می‌فرمایند که طبق قاعده باید بگوییم که قیمت یوم التلف معیار است، زیرا معنای ضمان عبارت از این است که اگر چیزی تلف شد، شخص موظف به تدارک آن باشد. لذا باید قیمت یوم التلف را در نظر بگیریم.

بعد هم در ادامه می‌فرمایند: اگر در غصب حکم دیگری برای غاصب ثابت شد، مثلاً یوم الغصب میزان در قیمت شد، این استثنائی بر خلاف قاعده است و ما باید در مقبوض به عقد فاسد همان یوم التلف را معیار قرار بدهیم. اما در صورتی که کلام ابن ادریس بپذیریم که مقبوض به عقد فاسد در تمام احکام مانند مغصوب است، قهراً در مورد هم ملحق به مغصوب خواهد شد و باید بگوییم که بر خلاف قاعده، یوم التلف معیار نیست.

بعد شیخ از این حرف عدول کرده و می‌فرماید: ممکن است که ما بگوییم اگر در مغصوب هم حکم به غیر یوم التلف بشود، بر خلاف قاعده نیست و قاعده اقتضای یوم التلف نمی‌کند ولو اینکه ابتداءً و به تصور بدوی این به نظر می‌رسد که در ضمان طبق قاعده یوم التلف میزان باشد، ولی با توجه به یک نکته‌ای ما می‌توانیم بگوییم که این مطلب درست نیست و آن نکته این است که ظاهر صحیحه‌ی ابوولاد عبارت از این است که در مغصوب، معیار یوم الغصب است و قیمت یوم الغصب بر عهده‌ی غاصب می‌آید. قیمت یوم الغصب هم گاهی با قیمت یوم التلف اختلاف فاحشی پیدا می‌کند و گاهی ممکن است کمتر باشد و گاهی هم ممکن است که بیشتر باشد.

و اما در صورتی که قیمت یوم التلف بیشتر و چند برابر قیمت یوم الغصب بود، اگر معیار را یوم الغصب بدانیم، معنایش عبارت از این خواهد بود که تدارک عین تالف در بعضی از صور بر غاصب لازم نباشد، در حالی که به اتفاق شرع و عرف وظیفه‌ی غاصب تدارک است .

و خلاصه اینکه اگر از ظاهر روایت ابوولاد و امثال آن ثابت شد که در غصب میزان قیمت یوم الغصب است، باید بگوییم که غاصب در اینجا استثناء شده است و در این مورد تدارک بر او لازم نیست و اما در مقبوض به عقد فاسد باید شخص تدارک بکند و قیمت یوم التلف را بدهد! و چون این بر خلاف ضرورت و مسلمات است، بنابراین تفسیر ضمان به اینکه معیار در تدارک، قیمت یوم التلف باشد، تفسیر درستی نیست.

این فرمایش شیخ است، ولی ممکن است کسی در فرمایش ایشان اینطور مناقشه کند که ظاهر روایت صحیحه‌ی ابی ولاد عبارت از یوم الغصب است، ولی آیا ما در تمام فروض باید یوم الغصب را معیار قرار بدهیم؟ چه اینکه مساوی با یوم التلف باشد، یا کمتر باشد یا بیشتر باشد، آیا در همه‌ی فروض باید یوم الغصب را معیار قرار بدهیم؟

اطلاق روایت این مطلب را اقتضاء می‌کند، ولی صراحت در آن ندارد و ممکن است که بگوییم مفروض صحیحه‌ی ابی ولاد ـ که یوم الغصب را معیار قرار داده است ـ در صورتی است که قیمت یوم التلف بیشتر از یوم الغصب نباشد، حال یا مساوی و یا کمتر از آن باشد و اگر اینطور باشد، ممکن است که بگوییم در مغصوب هم اگر یوم التلف بیشتر از یوم الغصب شد، باید یوم التلف را در نظر بگیریم، ولی اگر یوم التلف کمتر یا مساوی با یوم الغصب بود، همان یوم الغصب را باید در نظر بگیریم و اشکالی ندارد که در این صورت مغصوب با مقبوض به عقد فاسد تفاوت داشته باشد و استثناء بشود و بگوییم که در مقبوض به عقد فاسد اگر قیمت یوم التلف کمتر بود، باید همان را بدهد، اما در غصب اگر قیمت یوم التلف کمتر از یوم الغصب بود، باید قیمت یوم الغصب را بدهد.

پس بنابراین بر اساس تفسیر اول ایشان ما در مسئله‌ی ضمان، میزان را یوم التلف قرار می‌دهیم و صحیحه‌ی ابی‌ولاد را هم حمل بر صورتی می‌کنیم که قیمت یوم التلف بیشتر از یوم الغصب نباشد.

خلاصه اینکه این نتیجه‌گیری ایشان خیلی روشن نیست.

حال باید روایات مسئله را مورد بررسی قرار بدهیم.

یکی از روایاتی که خیلی جالب و شیرین است، همین روایتی است که امروز همه‌ی آن را می‌خوانیم و بحثش ممکن است برای فردا بماند.

بسم الله الرحمن الرحیم «عِدَّهٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی وَلَّادٍ الْحَنَّاطِ».

این روایت، روایت صحیح اعلی است و همه‌ی رواتش معتبر هستند.

«قَالَ اکْتَرَیْتُ بَغْلًا إِلَى قَصْرِ ابْنِ هُبَیْرَهَ». قصر ابن هبیره مکانی نزدیک کوفه است. اینجا قصر ابن هبیره مثل قصرشیرین نام یک بلدی بوده است و شاید در ابتداء قصری در آنجا بوده است. این شخص می‌گوید من قاطری را تا قصر ابن هبیره اجاره کردم که بروم و برگردم و شاید رفت و برگشتش بیشتر از یک روز نمی‌شده است. «ذَاهِباً وَ جَائِیاً بِکَذَا وَ کَذَا وَ خَرَجْتُ فِی طَلَبِ غَرِیمٍ لِی»، این شخص یک بدهکاری داشته و به سراغ بدهکار برای وصول طلبش رفته است. «فَلَمَّا صِرْتُ قُرْبَ قَنْطَرَهِ الْکُوفَهِ»، وقتی نزدیک همان پل کوفه شد، «خُبِّرْتُ أَنَّ صَاحِبِی تَوَجَّهَ إِلَى النِّیلِ»، متوجه می‌شود که شخص بدهکار در قصر ابن هبیره نیست و به نیل ـ که یکی از دهات تابع کوفه است ـ رفته است. «خُبِّرْتُ أَنَّ صَاحِبِی تَوَجَّهَ إِلَى النِّیلِ فَتَوَجَّهْتُ نَحْوَ النِّیلِ فَلَمَّا أَتَیْتُ النِّیلَ خُبِّرْتُ أَنَّ صَاحِبِی تَوَجَّهَ إِلَى بَغْدَادَ فَاتَّبَعْتُهُ»، من هم به بغداد رفتم. «وَ ظَفِرْتُ بِهِ وَ فَرَغْتُ مِمَّا بَیْنِی وَ بَیْنَهُ وَ رَجَعْنَا إِلَى الْکُوفَهِ وَ کَانَ ذَهَابِی وَ مَجِیئِی خَمْسَهَ عَشَرَ یَوْماً فَأَخْبَرْتُ صَاحِبَ الْبَغْلِ بِعُذْرِی»، خلاصه شخص را یافتیم و سفرم طول کشید. «وَ أَرَدْتُ أَنْ أَتَحَلَّلَ مِنْهُ مِمَّا صَنَعْتُ وَ أُرْضِیَهُ فَبَذَلْتُ لَهُ خَمْسَهَ عَشَرَ دِرْهَماً فَأَبَى أَنْ یَقْبَلَ فَتَرَاضَیْنَا بِأَبِی حَنِیفَهَ»، چون ابوحنیفه فقیه و ملای کوفه بوده است، طرفین ـ که یکی سنی و دیگری شیعه بوده است ـ حاضر شدند به ابوحنیفه مراجعه و هر چه او گفت بپذیرند.

«فَتَرَاضَیْنَا بِأَبِی حَنِیفَهَ فَأَخْبَرْتُهُ بِالْقِصَّهِ وَ أَخْبَرَهُ الرَّجُلُ»، هر دو نفر مطلب را به ابوحنیفه گفتند، «فَقَالَ لِی وَ مَا صَنَعْتَ بِالْبَغْلِ»، سؤال کرد: آیا قاطر هست یا تلف شده است؟ «فَقُلْتُ قَدْ دَفَعْتُهُ إِلَیْهِ سَلِیماً»، گفتم: بدون هیچ ناقصی به طور کامل تحویلش دادم.

صاحب قاطر هم گفت: بله، سالم تحویل داده است، ولی بعد از پانزده روز آن را به من سالم تحویل داده است.

«قَالَ نَعَمْ بَعْدَ خَمْسَهَ عَشَرَ یَوْماً فَقَالَ مَا تُرِیدُ مِنَ الرَّجُلِ»، ابوحنیفه به سنی گفت که تو از این شخص چه می‌خواهی؟ «قَالَ: أُرِیدُ کِرى بَغْلِی، فَقَدْ حَبَسَهُ عَلَیَّ خَمْسَهَ عَشَرَ یَوْماً»، پانزده روز قاطرم را برده است و در دست من نبوده است. «فَقَالَ: مَا أَرى لَکَ حَقّاً»، من یک چنین حقی برای تو نمی‌بینیم، «لِأَنَّهُ اکْتَرَاهُ إِلى قَصْرِ‌ ‌ابْنِ هُبَیْرَهَ، فَخَالفَ وَ رَکِبَهُ إِلَى النِّیلِ وَإِلى بَغْدَادَ، فَضَمِنَ قِیمَهَ الْبَغْلِ»، اگر تجاوز نکرده بود، چون امین بود، در صورت تلف شدن قاطر ضامن نبود و از کیسه‌ی صاحب مال خارج می‌شد، ولی چون تجاوز کرده بود و امین نبود، در صورت تلف شدن ضامن است و از کیسه‌ی مستأجر خارج می‌شود و قهراً ضمان عین با ضمان منافع جمع نمی‌شود و نمی‌شود به او بگوییم که چون چند روز این قاطر را حبس کردی و منافع آن قابل استیفاء بوده است و در این چند روز تو آنها را از بین بردی، ضامن منافع آن هم هستی، «الخراج بالضمان» منافع در مقابل ضمان عین است و این رفیق تو چون ضامن عین بوده است، بنابراین در برابر این پانزده روزی که قاطر را برده است، هیچ چیزی بر او لازم نیست.

ابوحنیفه گفت که «فَضَمِنَ قِیمَهَ الْبَغْلِ»، او ضامن قیمت شده است و آن کرایه و اجرتی که برای استفاده از قاطر در این پانزده روز بوده است، ساقط می‌شود.

«فَضَمِنَ قِیمَهَ الْبَغْلِ، وَ سَقَطَ الْکِرى، فَلَمَّا رَدَّ الْبَغْلَ سَلِیماً وَ قَبَضْتَهُ، لَمْ یَلْزَمْهُ الْکِرى. قَالَ: فَخَرَجْنَا مِنْ عِنْدِهِ، وَ جَعَلَ صَاحِبُ الْبَغْلِ یَسْتَرْجِعُ»، مرد سنی بعد از خروج از نزد ابوحنیفه می‌گفت: «إنا لله و إنا الیه راجعون» و خلاصه خیلی از این فتوای ابوحنیفه ناراحت بود.

این شخص می‌گوید: «فَرَحِمْتُهُ مِمَّا أَفْتى بِهِ أَبُو حَنِیفَهَ، فَأَعْطَیْتُهُ شَیْئاً»، یک چیزی به او دادم و «وَ تَحَلَّلْتُ مِنْهُ» حلیت هم از او اخذ کردم، البته بر اساس فتوای ابوحنیفه نباید چیزی به او می‌دادم و خود او هم راضی به این شده بود که به ابوحنیفه مراجعه بکنیم، ولی من تفضلاً یک پولی به او دادم. البته بیان نشده است که آن پول چه مقدار بوده است، پانزده درهم بوده است، یا بیشتر و یا کمتر؟

«فَحَجَجْتُ تِلْکَ السَّنَهَ»، می‌گوید آن سال من به مکه رفتیم، «فَأَخْبَرْتُ أَبَا عَبْدِ الله عَلَیْهِ السَّلَامَ بِمَا أَفْتى بِهِ أَبُو حَنِیفَهَ، فَقَالَ: فِی مِثْلِ هَذَا الْقَضَاءِ وَ شِبْهِهِ تَحْبِسُ السَّمَاءُ مَاءَهَا وَ تَمْنَعُ الْأَرْضُ بَرَکَتَهَا»، حضرت فرمود: این طور فتاوای جائرانه و ظالمانه، منشأ می‌شود که خدا نعمتش را از جامعه بگیرد ولو اینکه یک نفر آن کار را انجام داده باشد. «لاتُصیبَنَّ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّهً». کل جامعه مبتلا به یک مشکلی می‌شود. «قَالَ فَقُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامَ فَمَا تَرَى أَنْتَ قَالَ أَرَى لَهُ عَلَیْکَ مِثْلَ کِرَاءِ بَغْلٍ ذَاهِباً مِنَ الْکُوفَهِ إِلَى النِّیلِ وَ مِثْلَ کِرَاءِ بَغْلٍ رَاکِباً مِنَ النِّیلِ إِلَى بَغْدَادَ»، حضرت فرمود: باید کرایه‌ی از کوفه تا نیل، از نیل تا بغداد و از بغداد تا کوفه را به او بدهی.

«فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنِّی قَدْ عَلَفْتُهُ بِدَرَاهِمَ فَلِی عَلَیْهِ عَلَفُهُ فَقَالَ لَا لِأَنّکَ غَاصِبٌ»، آن دراهم کفایت نمی‌کند. «فَقُلْتُ أَرَأَیْتَ لَوْ عَطِبَ الْبَغْلُ».

خلاصه استشهادی که راجع به این روایت است، عبارت از تعبیری است که بعداً می‌آید که می‌گوید: «قیمه بغلٍ یومَ خالفته» یا «قیمه بغلِ یومَ خالفته». بغل را هم با تنوین می‌شود خواند و هم بدون تنوین.

استدلالی که به این عبارت برای میزان بودن یوم الغصب شده است، عبارت از این است که بگوییم: «قیمه بغلِ یومَ خالفته»، بغل بالاضافه خوانده بشود و بگوییم قیمه اضافه شده به بغل و قیمتِ مضاف به بغل هم ثانیاً اضافه به یوم شده است.

در اینجا قیمه دو مضاف‌الیه پیدا می‌کند، یکبار اضافه به بغل شده است، یک بار هم این قیمه مضاف به بغل، به یوم اضافه شده است، ولی شیخ می‌خواهد بفرماید که قیمه به بغل اضافه شده است، ولی به یوم اضافه نشده است.

به عبارت دیگر قیمتی که به وسیله‌ی بغل تخصص پیدا کرده است، به یوم اضافه شده است.

مرحوم آقای خوئی در اینجا یک مثالی زده است که یک قدری مضحک هم هست. مثال ایشان عبارت از این است که فرض کنید یک کسی تخم مرغی داشته است و حال آن را گم کرده و سؤال می‌کند که تخم مرغ من کجاست؟ ایشان می‌فرماید: در اینجا تخم به مرغ اضافه شده است، ولی مرغ به من اضافه نشده است، زیرا ممکن است شخص هیچ مرغی نداشته باشد که بخواهد بگوید: تخمِ مرغِ من کجاست؟ بلکه در این مثال تخم به مرغ اضافه شده و تخصص پیدا کرده است، زیرا تخمهای مختلفی وجود دارد، تخم مرغ، تخم کبوتر و امثال آن، ولی در اینجا تخم با اضافه به مرغ تخصص پیدا کرده است و بعداً در مرحله‌ی بعد، این تخمی که با اضافه به مرغ تخصص یافته است، به «من» اضافه شده است. به عبارت دیگر در اینجا تتابع اضافات نیست که تخم به مرغ و مرغ هم به من اضافه شده باشد، بلکه مضاف بعد از تخصص، اضافه‌ی ثانوی پیدا کرده است.

این مثال را ایشان بیان کرده و در صدد تصویر کلان شیخ برآمده است، ولی ممکن است بگوییم که چنین چیزی عرفی نیست و انسان وجداناً وقتی به اینگونه موارد توجه می‌کند، می‌بیند که معنای اضافی در امثال «تخم مرغ» منسلخ شده است و عربها به آن «بیضه» می‌گویند و در زبان ترکی هم به آن «یومورتا» گفته می‌شود و خلاصه اینکه این مثال یک معنای بسیطی است نه معنای مرکب اضافی و این معنای بسیط به کلمه‌ی بعدی اضافه شده است.