چهارشنبه ۲۸ مهر ۱۴۰۰

نکاح (سال 78-77)


نظر به وجه و کفین- بررسی روایات مجوزه- بررسی اجماع در حرمت نظر

بسم الله الرحمن الرحیم

77/11/27

نظر به وجه و کفین- بررسی روایات مجوزه- بررسی اجماع در حرمت نظر

خلاصه درس قبل و این جلسه:

در جلسه گذشته، بعضی از روایاتی را که برای جواز کشف وجه و کفین و یا جواز نظر به وجه و کفین مورد استدلال قرار گرفته بود، مورد بحث و بررسی قرار دادیم، در این جلسه نیز به بعضی از روایات دیگر که در لسان فقها مورد استدلال قرار گرفته، می‏پردازیم و دلالت یا عدم دلالت آنها را مورد بررسی قرار می‏دهیم و از مجموعه روایات معتبر به این نتیجه می‏رسیم که «وجه و کفین» از حکم لزوم ستر و بالملازمه از حرمت نظر به اجنبیه، استثناست، به طوری که اطلاق روایات، صورتی را که شخص، علم به وجود ناظر هم دارد، شامل می‏شود.

الف) روایات مورد استناد مجوّزین:

1ـ ادامه بحث در باره مرسله مروک بن عُبید:

ظاهر نقل کافی و خصال این است که فتوای کلینی و صدوق استثنای وجه و کفین و قدمان است. در خصال بابی تحت عنوان «ما یحل النظر بخمسه» منعقد شده[1] و بنای صدوق بر جمع هر روایتی نبوده است، مثلاً در باب استحباب خضاب دو روایت از پیامبر(ص) از طریق زبیر و ابوهریره نقل می‏کند، سپس عذرخواهی می‏کند که چرا من این روایات را نقل کردم، معلوم می‏شود که بنای ایشان بر نقل هر روایتی نبوده است، سپس می‏فرماید: چون عامه در خصوص استحباب خضاب شیعه را مورد طعن قرار داده‏اند، لذا در این مسأله این دو روایات را از این باب که مقبول است، نقل کردم. پس بنای صدوق بر گلچین روایات بوده است، بسیار مستبعد است که شخصیتی مانند صدوق روایتی که اجماع بر خلاف آن قائم شده، نقل نماید. پس نقل آن مشعر به این است که ایشان آن را قبول دارد.

2 ـ وجه اعتماد به مرسله از سوی کلینی و صدوق (رحمه الله علیهما):

سؤالی که باقی می‏ماند، این است که چگونه این روایت مرسله را قبول کرده‏اند؟

چون معتقد بودند که آنچه ستر آن بر زن واجب است، «عورت» است، و به قرینه دستوری که برای پوشش در نماز وجود دارد، «قدمین» جزء عورت نیست، پس ستر قدمین هم واجب نیست، بنابراین روایت مرسله مروک بن عبید، مؤید به دلیل دیگری در باب صلوه است، و چون معمولاً قدمان پوشیده نمی‏شد، می‏تواند مصداقی برای «ماظهر» در آیه شریفه نیز باشد.

3 ـ مناقشه استاد «مدّ ظله»:

بنظر ما این وجه ناتمام است، چنانچه در جلسات گذشته عرض کردیم، «عورت» یعنی آن چیزی که سترش مناسب است و در مواقع مختلف، مراتب گوناگونی دارد و به اختلاف مراتب، احکامش نیز متفاوت است. به یک اعتبار تمام بدن زن عورت است، حتی اندام او نیز نباید نمایان شود چنانچه در بعضی از روایات این مضمون وارد شده مثل «فاحبسوهن فی البیوت» که چون نمایان شدن اندام و هیکل زن نیز مفاسدی دارد، مناسب است که در خانه باشد، به اعتبار دیگری، غیر از وجه و کفین، بقیه بدن عورت است، به اعتبار دیگری «سوأتین» عورت است که باید از محارم پوشانده شود.

پوشاندن بعضی از مراتب عورت الزامی است و بعضی از مراتبش استحباب مؤکد و بعضی از مراتبش استحباب، پس به مجرد استثنای وجه و کفین و قدمین در نماز، نمی‏توان جواز کشف آنها را در برابر نامحرم استفاده کرد. پس نمی‏توان با استناد به این وجه، به مرسله عمل کرد و قدمان را نیز از وجوب ستر، استثنا نمود.

به علاوه که روایات معتبر متعددی وجود دارد که فقط وجه و کفین[2] را استثنا کرده‏اند. البته اگر روایت فوق، از نظر سند صحیحه بود، با روایات معتبر دیگر تعارض پیدا می‏کرد و بدنبال جمع عرفی می‏رفتیم، ولی از نظر سند در حدّی نیست که بتواند با روایات معتبر متعدد معارضه نماید، لذا قدمان مستثنی نیست.

ب) روایت صحیحه مسعده بن زیاد[3]:

عن مسعده بن زیاد قال و سمعت جعفراً و سئل عمّا تظهر المرأه من زینتها، قال: الوجه والکفین.

ظاهر کلمه «تظهر» این است که اظهار کند نه اینکه خود به خود ظاهر شود، یعنی زن می‏تواند وجه و کفین خود را آشکار سازد بنابراین روایت بر جواز کشف و اظهار وجه و کفین دلالت دارد.

1ـ بیان صاحب جواهر(ره) در دلالت روایت:

صاحب جواهر[4] از روایت اینگونه پاسخ داده که مراد سائل این است که زن چه عضوی را می‏تواند ذاتاً ستر نکند؟ و حضرت می‏فرماید: وجه و کفین، یعنی وجه و کفین مانند سایر اعضای بدن نیست که شخص باید بپوشاند تا مباداچشم دیگران بیفتد و به عبارت دیگر زن نباید در معرض دید و نگاه اتفاقی افراد باشد، اما وجه و کفین می‏تواند در معرض نگاه اتفاقی افراد باشد و این بدان معنا نیست که در فرضی که قطعاً نگاه شخصی می‏افتد یا عمداً نگاه می‏کند، باز هم کشف وجه و کفین جایز باشد.

2 ـ پاسخ استاد (مد ظلّه):

ما قبلاً عرض کردیم که اطلاق روایت اقتضا می‏کند که حتی در صورت نگاه عمدی دیگران نیز ستر لازم نباشد، چرا که «اظهار فی نفسه» در روایت مراد نیست، بلکه سؤال از اظهار در برابر اجنبی است، لذا وجهی برای اخراج صورتی که قطع به وجود اجنبی و نگاه او داریم، نیست.

پس این روایت نیز بر جواز کشف وجه وکفین و بالملازمه بر جواز نظر به وجه و کفین، دلالت دارد.

ج) روایت علی بن جعفر[5]:

عن علی بن جعفر عن أخیه موسی بن جعفر علیه السلام قال: سألت عن الرجل مایصلح له أن ینظر الیه من المرأه التی لاتحلّی له؟ قال: الوجه و الکف و موضع السوار.

این روایت مانند روایت مروک بن عبید، مستقیماً در باره نظر است نه ستر، تا بالملازمه حکم نظر استفاده شود. «موضع السوار» به معنای جای دستبند است که در این روایت استثنا شده که می‏توان به آن نگاه کرد.

1 ) تعارض با صحیحه فضیل[6]:

این روایت با ظاهر یا صریح صحیحه فضیل بن یسار معارض است، چون در آن روایت «ما دون السوارین» به معنای «ما یستره السوارین و تحت السوارین» به عنوان زینت مخفی معرفی شده که باید پوشانده شود، ولی در این روایت «موضع السوار» به عنوان زینت آشکار معرفی شده که نگاه به آن مجاز است.

2 ) حل تعارض:

جمع این دو روایت آن است که کشف «وجه و کفین» جایز است بدون آنکه کراهتی داشته باشد، و کشف «موضع السوار» جایز است، ولی کراهت دارد. در صحیحه فضیل که آن را زینت مخفی شمرده، بخاطر آن است که کشف آن مکروه است، و در این روایت که جزء زینت آشکار شمرده شده که نگاه به آن جایز است، به خاطر آن است که کشف آن حرام نیست و فقط مکروه است.

3 ) مناقشه در راه حل فوق و طرح روایت:

اما چون احتمال وجود چنین فتوایی در مورد «کشف جای دستبند»، بعید است و ما برخورد نکرده‏ایم، در باره قدمان اقوالی پیدا کردیم که آن را به وجه و کفین ملحق کرده‏اند، اما در مورد «موضع السوار» چنین چیزی نیافته‏ایم.

به علاوه در روایت فوق، عبدالله بن حسن علوی در سند قرار دارد که توثیق نشده است و نقل «حمیری» هم از او، ذاتاً دلیلی بر وثاقت او نیست، زیرا هدف حمیری، نقل روایات عالی السند بوده است یعنی روایاتی که واسطه بین راوی و امام کمتر از متعارف باشد، و معمولاً اشخاصی که بدنبال این هدف بوده‏اند، عنایتی به اعتبار روات نداشته‏اند، لذا روایاتی را که جنّ واسطه بوده، بخاطر آن که عالی السند اصطلاحی بر آن صدق می‏کرده، نقل کرده‏اند. بنابراین به نظر می‏رسد که بین این دو روایت جمع عرفی نشاید.

و در مقام ترجیح، چون روایت مقابل که فقط وجه و کفین را استثنا کرده‏اند، هم متعدند، هم اصحّ سنداً و هم روات آنها افقه‏اند و هم شهرت فتوایی موافق آنهاست، مقدم می‏باشند، تمام مرجحاتی که برای دو خبر متعارض ذکر کرده‏اند، در اینجا وجود دارد.

به علاوه نسخه‏ای که از قرب الاسناد در اختیار است، نسخه سقیم بوده و اغلاط فراوانی دارد، لذا نمی‏توان با روایتی در کتاب قرب الاسناد در برابر روایات متعددی که در کتب معتبری چون کافی نقل شده، ایستاد.

د) صحیحه علی بن سوید[7]:

قلت لابی الحسن الرضا علیه السلام: «انی مبتلی بالنظر الی المرأه الجمیله فیعجبنی[8] النظر الیها فقال: یا علی لابأس اذا عرف الله من نیّتک و ایّاک والزنا»[9].

از روایت استثنای وجه از حرمت نظر به اجنبیه استفاده شده و بالملازمه کف نیز بدان ملحق شده است.

1 ) بیان آقای خوئی(ره) و صاحب جواهر(ره):

صاحب جواهر[10] و آقای خوئی روایت را بر نگاه اتفاقی حمل کرده‏اند یعنی شخصی که اتفاقاً نگاهش به زن زیبا می‏افتد و تحریک می‏شود. اما کسی که عمداً نگاه کند و به تحریک بیفتد، بالاجماع جایز نیست، لذا باید روایت را بر نگاه اتفاقی حمل کرد.

2 ) نکاتی دیگر در بیان مرحوم آقای خوئی (ره):

آقای خوئی دو نکته دیگر نیز در باره روایت دارند، می‏فرمایند:

اول: اگر روایت بر نگاه اتفاقی حمل نشود، چون در روایت سخن از نگاه به صورت نیست، پس می‏توانیم نگاه به مو را نیز مشمول روایت بدانیم، چرا که استفصالی در کلام حضرت وجود ندارد، ممکن است در خانه نگاهش به زنها می‏افتاده و این نگاه هم منحصر به نگاه به صورت نیست، بلکه سر و گردن را هم شامل می‏شود یا شاید در کوچه و خیابان به افرادی نگاه می‏کند که علاوه بر صورت، برخی از موهایشان هم بیرون است، به علاوه که در بسیاری از موارد تنها از مشاهده صورت تحرک حاصل نمی‏شود، بلکه با مشاهده صورت و بخشی از موها تحریک صورت می‏گیرد.

پس اگر به ظاهر ابتدایی روایت توجه کنیم، مطلبی استفاده می‏شود که بر خلاف اجماع علماست و همین امر قرینه است بر این که مراد سائل، نظر اتفاقی است نه نگاه عمدی.

دوم: علی بن سوید از اجلاء روات است، بعید است که عمداً به زنان زیبا نگاه کند و با کمال صراحت آن را هم برای امام(ع) نقل نماید. معلوم می‏شود که مراد او، نگاه اتفاقی است.

3 ) پاسخ مرحوم شیخ انصاری(ره) از کلام صاحب جواهر(ره):

آنچه مورد اجماع و تسالم اصحاب است، نگاهی است که با هدف تلذّذ انجام گیرد و لذت بردن هدف باشد و چنین نگاهی جز برای شوهر و مالک جایز نیست، ولی کسی که با هدف لذت بردن نگاه نمی‏کند، بلکه از تعبیر سائل استفاده می‏شود که از این نگاه کردن، ناراحت است و فعلاً بدان مبتلا شده است، ولی شغلش اینگونه اقتضا می‏کند که با زنان سر و کار دارد، مثلاً فروشنده‏ای است که مشتریانش زنان هستند، و بخاطر خرید و فروش و مکالمه ناچار است که نگاه کند و بر اثر این نگاه کردن تحریک می‏شود، نه آنکه برای لذت بردن، نگاه می‏کند، هر چند بداند که همین نگاه کردنهای معمولی، او را تحریک می‏کند. حرمت چنین نگاهی، اجماعی نیست.

4 ) پاسخ استاد (مد ظلّه) به بیان مرحوم آقای خوئی (ره):

اولاً: ظاهر سؤال سائل این است که اگر زن زیبا نبود، اعجابی در کار نیست، «انی مبتلی بالنظر الی المرأه الجمیله فیعجبنی النظر» اگر اعجابی برای شخص رخ نمی‏داد، مشکلی نداشت که از حضرت سؤال کند، پس سؤال نمی‏تواند ناظر به بقیه بدن زن باشد که اعجاب در او مدخلیتی ندارد و مطلقاً حرام است، پس غیر از وجه و کفین، از ابتدا از سؤالِ سائل خارج است، و پاسخ حضرت نیز ناظر به سؤال از نگاه به وجه و کفین زنی است که شخص را به اعجاب وامی‏دارد. بنابراین نیازی به استفصال در پاسخ حضرت نیست.

ثانیاً: اگر علی بن سوید به قصد تلذذ نگاه کرده باشد، البته با مقام و منزلت او سازگار نیست، ولی چنانچه با آمدن به کوچه و خیابان چشمش به زنان همسایه بیفتد یا کارش اقتضا کند که زنان را ببیند و حتی عمداً هم نگاه کند اما نه به قصد تلذذ.

به علاوه که معلوم نیست که هنگام سؤال هم به آن جلالت و مقام رسیده بود، شاید بعدها به مقام و منزلت علمی دست یافته باشد و هنگام این سؤال چندان شخصیتی نداشته، اتفاقاً تعبیر و هشدار حضرت به او که «ایّاک والزّنا» شاهدی است بر اینکه چندان هم از جلالت قدر برخوردار نبوده است، وگر نه این هشدار به یک فرد متقی و جلیل القدر گفته نمی‏شود.

ه) دلیلی دیگر در کلام صاحب ریاض(ره):

صاحب ریاض می‏فرماید: در روایات، سؤالات متعددی در باره نظر یا ستر می‏کنند، در هیچ یک از آنها ـ غیر از باب ازدواج و اشتراء ـ از نگاه به وجه سؤال نشده است، معلوم می‏شود که استثنای وجه از لزوم ستر و یا حرمت نظر، امر مسلّمی بوده است.

1 ) پاسخ صاحب جواهر(ره)[11]:

صاحب جواهر می‏فرماید: این مطلب نمی‏تواند دلیل استثنای وجه و کفین باشد، همین که بین نگاه به موی شخص و نگاه به وجه تلازم وجود دارد و سائلی از مو سؤال کرده و حضرت پاسخ منفی داده، حکم نگاه به وجه هم روشن باشد و نیازی به سؤال جداگانه نباشد. چون معمولاً تنها به مو نگاه نمی‏شود تا حکم آن سؤال شود، بلکه بمو که نگاه می‏شود، صورت هم همراه آن است، پس ممکن است نگاه به صورت هم حرام باشد.

2 ) مناقشه استاد (مد ظلّه) در کلام صاحب جواهر(ره):

سخن صاحب جواهر بر اساس پاره‏ای از روایات قابل قبول است، اما نسبت به پاره‏ای دیگر از روایات تمام نیست، اگر حضرت می‏فرمود: نگاه به مو جایز است، حکم صورت هم استفاده می‏شود، ولی اگر بفرماید: نگاه به مو ـ که به نظر ایشان ملازم با نگاه به صورت می‏باشد ـ حرام است، حرمت نگاه به صورت به تنهایی استفاده نمی‏شود. پس «جواز نظر به مو» با «جواز نظر به وجه» ملازم است، اما «حرمت نظر به مو» با «حرمت نظر به صورت» تلازمی ندارد. به علاوه، روایات متعددی داریم که «حرمت نظر» را فقط به شعر مترتب کرده که ان شاء الله در جلسه آینده مطرح خواهیم کرد.

«والسلام»



[1] ـ خصال ص 302/ باب ان للرجل ان یری من المرأه التی لیست له بمحرم خمسه اشیاء.

[2] ـ احتمال اینکه «کف» بر کف پا هم اطلاق شود، منتفی است، نه در لغت عرب چنین معنایی برای«کف» وجود دارد و نه در استعمالات موجود بین عرب زبانها.

[3] ـ وسائل الشیعه ج 20/ ص 202/ روایه 25429 به نقل از قرب الاسناد للحمیری.

[4] ـ جواهر الکلام ج 29/ ص 75.

[5] ـ بحار ج 104/ ص 34 / روایه 11 عن قرب الاسناد.

[6] ـ وسائل الشیعه ج 20/ ص 211/ روایت 25425 به نقل از کافی.

[7] ـ وسائل‏الشیعه / باب 1 من ابواب النکاح المحرم / ح 3.

[8] ـ اعجاب دو گونه است: گاهی زیبائی را به عنوان مظهر قدرت و جمال الهی می‏بیند و تعجب می‏کند، چنین حالتی از مشاهده یک شخص زیبا ممکن است برای یک پیرمرد هم حاصل شود، اما مراد از اعجاب در روایت، این قسم نیست، بلکه اعجابی است که شهوت شخص را تحریک می‏کند. تعابیری همچون «خداوند نیت تو را می‏داند» و «مبادا به زنا نزدیک شوی» شاهد بر این معناست.

[9] ـ وسائل، ابواب النکاح المرحم، باب 1، ح 3.

[10] ـ جواهر ج 29/ ص 79.

[11] ـ جواهر الکلام ج 20 / ص 80.