شنبه ۰۳ مهر ۱۴۰۰

نکاح (سال 78-77)


نگاه خصی به اجنبیه– نگاه پیرمرد به اجنبیه

بسم الله الرحمن الرحیم

78/2/21

نگاه خصی به اجنبیه– نگاه پیرمرد به اجنبیه

خلاصه درس قبل و این جلسه:

در جلسات گذشته درباره حکم نگاه مملوک به مالکه خود و نیز نگاه خصی به اجنبیه بحث کردیم و نتیجه گرفتیم که مملوک می‏تواند به موی مالکه خود نگاه کند ولی به سایر اعضای بدن نمی‏تواند نگاه کند، البته نگاه به ساق او نیز مکروه است، از مسأله نگاه خصی به مملوکه که مورد ابتلا نیست، عبور کردیم، ولی در مسأله نگاه خصی به اجنبیه بحث کرده و آن را ممنوع شمردیم و در این جلسه استدلال به آیه شریفه «اولی الاربه» و استدلال مرحوم آقای خوئی(ره) و روایات در تفسیر آیه فوق را پیرامون بحث نگاه خصی به اجنبیه نقد و بررسی خواهیم کرد.

الف) حکم نگاه خصی به اجنبیّه:

1 ) متن عروه:

«لایجوز للمملوک النظر الی مالکته و لا للخصی النظر الی مالکته او غیرها کما لایجوز للعنّین والمجبوب بلااشکال بل ولالکبیره السن الذی هو شبه القواعد من النساء علی الاحوط»

مختار ما جواز نظر مملوک به مالکه خود بود، البته نه مثل نگاه به محارم، بلکه آنچه از روایات استفاده شد، جواز نظر به مو و ساق او، گرچه نگاه به ساق هم خلاف احتیاط است و مقتضای جمع بین روایات متعارض، حمل جواز بر کراهت است. ولی قدر مسلم از روایات جواز نظر به موست.

2 ) استدراک مطلب جلسه گذشته:

دیروز یکی از مؤیدات «جواز نظر مملوک به مالکه» را، آیه شریفه‏ای که استیذان را واجب ندانسته، شمردیم، ولی چون آیه فقط مملوک زن را فرض نکرده و فرموده: «او ما ملکت ایمانهم» که ظاهر در مملوک شوهر است، نمی‏تواند مؤیدی بر مطلب باشد.

در مورد خصی هم نتیجه گرفتیم که مثل فحل است و نمی‏تواند به اجنبیه نگاه کند.

3 ) استدلال به آیه شریفه «اولی الاربه»:

برخی در بحث خصی غیر از روایات، به آیه «غیر اولی الاربه من الرجال» استدلال کرده‏اند، بدین معنا که خصی از مصادیق «غیر اولی الاربه» است و احتیاجی به نساء ندارد، لذا نمی‏توان ابداء زینت در مقابل او کرد.

در معنای «غیر اولی الاربه»، فتاوای علماء و آراء مفسرین، مختلف است. روایات هم در این زمینه اختلاف دارند.

برخی «غیر اولی الاربه» را پیرمردهایی که سن زیادی دارند و احتیاج به زن را احساس نمی‏کنند، و در معرض شهوت نمی‏باشند، معنا کرده‏اند. کنز العرفان از بعضی نقل کرده که از امام کاظم(ع) روایت شده است.[1]

برخی دیگر، بر کسانی که احتیاج به زن ندارند، حمل نموده‏اند که معنایی وسیع تر از معنای اول است.

برخی دیگر، مراد از آن را ابلهی دانسته‏اند که «لایأت النساء» که چند روایت به این مضمون هست.

4 ) بیان مرحوم آقای خوئی(ره) و توضیح استاد (مد ظله) درباره آیه شریفه ـ مناقشه در استدلال ـ:

بحث دیگر این است که مستثنی کیست؟

آقای خوئی ره می‏فرمایند: مستثنی در آیه شریفه مطلق «غیر اولی الاربه» نیست بلکه خصوص «تابعین» است.[2] اگر متعارف مردهایی که شهوت نداشته و به زن احتیاج ندارند، تابع بودند، می‏گفتیم: در «تابع» خصوصیتی ملحوظ نشده است و آیه، واقعیت خارجی را بیان کرده و «غیر اولی الاربه» در حکم تعلیل است، یعنی وجه استثناء، «عدم احتیاج به زن» بود، ولی با توجه به اینکه خارجاً چنین نیست و اکثر چنین افرادی تابع نیستند، معلوم می‏شود که «تابع» خصوصیتی دارد، اتفاقاً روایات هم وجود خصوصیتی را روشن می‏کنند. چون وجه تبعیت افراد مختلف است، یکی از وجوه تابعیت که در روایات هم بچشم می‏خورد، «قصور» است. قُصّر احتیاج به ولایت دارند، چون عقل درستی ندارند، قهراً محتاج به ولایت اشخاص دیگرند. در روایاتی هم که آیه را تفسیر کرده، آمده است: «الاحمق الذی لایأت النساء یا الابله الذی لایأت النساء».

آنگاه «اولی الاربه» به معنای کسی که احتیاج به زن دارد، و «غیر اولی الاربه» یعنی کسی که احتیاج به زن ندارد، در مفهوم «غیر اولی الاربه»، حماقت درج نشده است. تفسیر روایات مربوط به «تابعین» است یعنی احمق آن تابعی است که احتیاج به زن ندارد.

بنابر این برای استدلال به آیه شریفه در مسأله خصی با دو اشکال روبرو هستیم:

اشکال اول این است که، معلوم نیست که خصی حتماً فاقد شهوت باشد، ممکن است دارای شهوت باشد، پس خصی حتماً مصداق «غیر اولی الاربه» نیست، ممکن است مصداق «اولی الاربه» باشد.

اشکال دوم اینکه، مصداق «غیر اولی الاربه» بودن کافی نیست، باید مصداق «تابع» هم باشد. مراد از «تابعین» صرف نظر از روایات ممکن است عبد یا نوکری باشد که تابع مولی و مخدوم خویش هستند، ولی روایات آنرا به ابلهی تفسیر کرده که عقل کمی دارند و تحت ولایت دیگرانند. پس استدلال به آیه شریفه در مسأله خصی تمام نیست.

5 ) روایاتی در تفسیر آیه شریفه:

روایاتی که در تفسیر آیه وارد شده، متعدد است، چون در وسائل مسامحاتی رخ داده، از جامع الاحادیث نقل می‏کنم.

روایت اول: روایت صفوان بن یحیی عن ابن مسکان عن زراره قال:سألت اباجعفر علیه السلام عن قول الله عز وجل او التابعین غیر اولی الاربه من الرجال الی آخر الآیه قال: هو الاحمق الذی لایأت النساء.

این روایت در کافی و معانی الاخبار نقل شده است.[3]

روایت دوم: در تهذیب نقل شده و در سند تا صفوان بن یحیی اختلافی با روایت قبلی دارد،

الصفار عن السندی بن محمد عن صفوان بن یحیی عن ابن مسکان عن زراره عن أبی عبدالله علیه السلام قال:سألته عن اولی الاربه من الرجال …[4]

روایت سوم: در کافی از حمید بن زیاد عن الحسن بن محمد عن غیر واحد عن ابان بن عثمان عن عبدالرحمن بن ابی عبدالله علیه السلام (غیر واحد در سند روایت به معنای مستفیضه بودن است یعنی افراد متعددی این روایت را نقل کرده‏اند) قال: سألته عن اولی الاربه من الرجال قال: الاحمق المولّی علیه الذی لایأت النساء[5].

روایت چهارم: در معانی الاخبار روایت صحیحی را از علی بن أبی حمزه از أبی بصیر نقل می‏کند قال: سألت ابا عبدالله علیه السلام عن التابعین غیر اولی الاربه من الرجال؟ قال: هو الابله….[6]

مضمون این چهار روایت یک معناست، کسی که رشد عقلی نداشته و تحت ولایت دیگران است.

6 ) اشکالی در روایت دوم و سوم:

اشکالی که وجود دارد اینکه، در روایت زراره در نقل تهذیب حضرت فرموده: «هو الاحمق الذی لایأت النساء» و در روایت عبدالرحمن بن أبی عبدالله فرمود: «الاحمق المولّی علیه الذی لایأت النساء»، احمق یا احمق مولّی علیه، مصداق غیر اولی الاربه است در حالیکه سائل در دو روایت فوق، از «اولی الاربه» سؤال کرده، چگونه حضرت در پاسخ، «غیر اولی الاربه» را تفسیر فرمود؟

در روایت اول و چهارم این اشکال مطرح نیست، اما در روایت دوم و سوم این اشکال مطرح است.

مصحح مسالک الافهام، آقای میرزا محمد باقر شریف همشیره زاده مرحوم آقای گلپایگانی که شخص با ذوق و استعداد و کمالی بود، می‏گوید: کسی به این اشکال در روایات توجه نکرده، ظاهراً در این دو روایت، کلمه «غیر» در سؤال سائل افتاده است.[7] در وسائل نیز که در یکی از این دو روایت «غیر» را افزوده‏اند[8]، ظاهراً اجتهادی است، والاّ در نسخ معتبر بدون «غیر» است.

ولی قبل از ایشان مرحوم فیض و صاحب حدائق به این اشکال برخورد کرده و در صدد حل آن برآمده‏اند.

7 ) پاسخ صاحب حدائق‏به اشکال فوق:

صاحب حدائق می‏گوید: در قرآن مواردی وجود دارد که پاسخ متناسب با سؤال نیست، گویا سائل را متوجه این نکته می‏کند که سؤال شما مناسب نیست و پاسخی متناسب با سؤال مناسب مقام داده می‏شود مثل: یسئلونک عن الاهلّه از تو درباره هلال سؤال می‏کنند که ابتدا نازک است و بتدریج زیاد می‏شود به صورت قرص کامل درمی‏آید، سپس نقصان پیدا می‏کند تا وقتی که منعدم می‏گردد، علتش چیست؟ قرآن این سؤال را بی‏فائده دانسته، لذا فلسفه خلقت آن را ذکر می‏کند و جوابی متناسب با سؤالی مناسب می‏دهد. «قل هی مواقیت للناس»، و یا سؤال از علت وجودی را بی‏فائده می‏داند و در پاسخ ثمرات آن را ذکر می‏کند. و مثل: «یسئلونک ما ذا ینفقون قل ما انفقتم من خیر فللوالدین …» سائل سؤال می‏کند چه چیزی انفاق کنیم؟ پاسخ درباره مصرف انفاق است. در روایت مورد بحث نیز سؤال از «اولی الاربه» است، ولی امام سؤال از استثناء را مناسب شمرده و جوابی مناسب، با آن داده است.[9]

8 ) مناقشه استاد مدظله بر پاسخ صاحب حدائق ره:

این احتمال خیلی مستبعد است. اگر بگویند: «زکات حرام است برای غیر محتاج» سپس سؤال کنند، محتاج کیست؟ آیا گفته می‏شود: سؤال شما نامناسب است؟ و در پاسخ می‏گویند: غنی؟ یعنی به جای پاسخ از محتاج، از غیر محتاج جواب می‏دهند؟ طبیعی آن است که بگویند: محتاج کسی است که مخارج سالیانه‏اش را نداشته باشد. شواهدی هم که ایشان از آیات ذکر کردند، صحیح نیست، زیرا در مورد آیه اول و سؤال از اهلّه، چندان روشن نیست که وجه سؤال چیست؟ ممکن است سؤال از غرض خلقت باشد و سائل فکر کند چرا همیشه به صورت قرص کامل و زیبا نیست؟ و چون غرض سائل معلوم نیست، از پاسخ غرض سائل مشخص می‏شود، مثل اینکه بگوید: «ما یسئلونک عن المتشابه» جواب دهند، متشابه برای آن است که شما به در خانه معصومین مراجعه کنید، هدایت شوید، تهذیب نفس پیدا کنید، بدون ارتباط با این خاندان این اغراض حاصل نمی‏شود. این سؤال و جواب، امر متعارفی است.

آیه دوم نیز همینطور است، سؤال از انفاق می‏کند، پاسخ می‏دهد که خیر مصداق معینی ندارد، کار خیر هر چه باشد، خوب است، سپس تفضّلاً مصرف خیر را هم بیان می‏کند ـ گویا سائلی را متوجه این نکته می‏کند که کار خیر شما اگر بخواهد مصداق خیر باشد، باید در فلان راه مصرف شود. ـ

9 ) پاسخ استاد مد ظله از اشکال:

توجیه صحیحی که بنظر می‏رسید، بعد در وافی هم ملاحظه شد که همین مطلب آمده، این است که «اولی الاربه» عنوان مشیر است به آیه‏ای که این مطلب در او ذکر شده است، سألت عن أولی الاربه، یعنی سؤال کردم از آیه شریفه «التابعین غیراولی الاربه من الرجال»، البته در روایت اول و چهارم، سائل، به طور کامل از تفسیر آیه سؤال کرده، ولی در این دو روایت، با اشاره سؤال کرده است.

البته در چاپ قدیم و چاپ جدید وافی یک کلمه (غیر) سقط شده که باید اضافه شود.

کلمه (غیر اولی الاربه)، (اولی الاربه) ضبط شده است.[10]

غیر از روایات چهارگانه فوق که از نظر سند قابل اعتماد است، روایت دیگری درباره شیوخ هست که از نظر سند قابل اعتماد نیست و مرسلاً نقل شده است.[11]

10 ) روایتی دیگر:

روایت دیگری است که در کافی از عبدالله بن میمون قداح نقل شده و اهل سنت نیز آن را با اندک اختلافی در متن نقل کرده‏اند.[12] مضمون روایت این است دو نفر مخنث بودند که گمان می‏شد قدرت درک مسائل جنسی را ندارند. در نقل اهل سنت آمده که منزل پیامبر آمده بودند و با برادر ام سلمه صحبت می‏کردند. او به این دو نفر می‏گفت: اگر طائف را فتح کردید، زنی با این خصوصیات در آنجا هست و خلاصه آنان را تحریک می‏کرد، پیامبر(ص) که این سخنان را می‏شنید، فرمود: کسی که سخنانی از این قبیل را درک می‏کند، اهل شهوت است، اگر اهل شهوت نباشد، نمی‏تواند این سخنان را درک کند.

حضرت آنان را تبعید می‏کند، وقتی گفته می‏شود که آن‏ها از گرسنگی می‏میرند، می‏فرماید: هر هفته می‏توانند بیایند و لوازم زندگی بردارند و به زندگی‏شان سرکشی کنند. این حکم برای این بود که با زنان مخلوط نشوند. در این روایت «اولی الاربه» به معنای کسی آمده که دارای شهوت باشد. از روایت برنمی‏آید که آن دو، احمق یا ابله بودند، البته ممکن است ثبوتاً چنین بوده‏اند و چون درکشان کم بوده، احتیاج به قیم داشتند. گرچه داشتن شهوت با فقدان عقل و دیوانگی منافات ندارد.

بنابر این روایت فوق با روایات چهارگانه قبلی منافاتی ندارد. چون اگر مسلم بود که آن دو نفر احمق و ابله نیستند، با روایات قبلی تعارض پیدا می‏کرد، ولی چون امکان دارد که خارجاً ابله بوده‏اند، تعارض با آن روایات ندارند.

تفسیری از مرحوم فیض(ره) و مناقشه استاد (مدظلّه):

مرحوم فیض در اینجا مطلبی دارد و آن این است که «اربه» به معنای عقل و جوده الرأی است، نه به معنای احتیاج، پس غیر اولی الاربه به معنای کسی است که عقل درستی و بصیرتی ندارند، آنگاه چنانچه لازمه فقدان عقل، فقدان شهوت هم باشد، حرفی نیست و وجهی بر استثناء نخواهد بود، اما بی‏عقلی با فقدان شهوت تلازمی ندارد، حیوانات و الاغها که عقل ندارند، شهوت دارند، ولی این تفسیر، نادرست است، صاحب حدائق ره اشکال کرده که این تفسیر با لغت ناسازگار است ولی ما که مراجعه کردیم با لغت تطبیق می‏کند ولی معنای متعارف کلمه «اربه»، احتیاج است و غیر اولی الاربه به معنای غیر محتاج است.

این روایت، نمی‏تواند در مورد خصی مورد استفاده قرار گیرد، بنابر این مجبوب و عنّین با اینکه نمی‏توانند مواقعه کنند، ولی شهواتشان از بین نرفته است و جزء مستثنیات نیستند، در باب خصی ممکن است از بعضی از روایات استثناء تخیّل شود، ولی در باب مجبوب و عنّین همین مقدار هم تخیّل نمی‏شود. لذا مرحوم سید ره در این دو مورد بلااشکال تعبیر می‏کند.

ب) حکم نگاه پیرمرد به اجنبیه :

بحثی که قدری دشوار بنظر می‏رسد، درباره «پیرمرد» است که سید ره نیز با احتیاط عبور می‏کند. در روایتی از امام کاظم(ع) آمده که شیوخ نیز از غیر اولی الاربه هستند، ولی روایت مرسله بوده و قابل اعتماد نیست.

در آیه شریفه بعضی از موارد را استثنا کرده ولی بعضی از موارد مشابه را ذکر نکرده و به همان موارد مستثنی اکتفا کرده است، مثلاً فرموده: بنی اخواتهنّ ولی اعمامهنّ یا اخوالهنّ را ذکر نکرده، داماد را ذکر نکرده ولی پدر زن را ذکر کرده است، بنظر می‏رسد مواردی که ذکر نشده، به متشابهات آنها اکتفا شده است، در مورد پیرمردها نیز چون شبه قواعد من النساء هستند، به ذکر همان قواعد اکتفا شده و از ذکر شیوخ صرف نظر گردیده است. این احتمال، بعید نیست. ولی چون قطعی نیست نمی‏توان به طور بتّی فتوا داد و مثل قواعد با آنها رفتار نمود، لذا سید ره نیز علی الاحوط تعبیر کرده است.

«والسلام»



[1] ـ کنز العرفان 2: 223.

[2] ـ مبانی العروه، نکاح 1: 95.

[3] ـ جامع الاحادیث 20: 289/944، کافی 5: 523/1، معانی الاخبار: 161/1.

[4] ـ تهذیب 7: 468/1873.

[5] ـ کافی 5: 523/2.

[6] ـ معانی الاخبار: 162/2.

[7] ـ مسالک الافهام، فاضل جواد 3: 284 / تعلیقه (2).

[8] ـ وسائل الشیعه 20: 204/2.

[9] ـ الحدائق الناضره 23: 77 ـ 78.

[10] ـ وافی (طبع حجری) 3، جزء 12: 122.

[11] ـ تفسیر القمّی 2: 102.

[12] ـ کافی 5: 523/3، بحار الانوار 76: 65 / تعلیقه (2)؛ صحیح بخاری 5: 102، سنن بیهقی 8: 224.