چهارشنبه ۳۱ شهریور ۱۴۰۰

از مرحوم آیت الله سید احمد زنجانی


گزیده الکلام…؛غلط مشهور یا صحیح مهجور


غلط مشهور یا صحیح مهجور

میزان در صحیح و غلط بودن کلمه، شهرت استعمال است نه وضع لغت. من نمى‏ گویم غلط مشهور، به از صحیح مهجور است؛ بلکه مى‏ گویم صحیح، همان است که مشهور شده و آن دیگرى، غلط است. مثلاً «هندسه» که به کسر «هاء»، شهرت یافته، با اینکه لغت، به فتح و یا به کسر آن است و کلمه «شجاعت» که به ضمّ شین شهرت یافته، با اینکه به فتح آن است، بر وزن کرامت؛ اکنون صحیح این الفاظ، همان است که مشهور شده.

پس، اگر یکى متّه به سوراخ الفاظ گذاشته، آن ها را به وضع لغت استعمال کند؛ مثلاً بگوید «هندسه شجاعت، از بلندى قامت گرفته نمى ‏شود» خنده‏آور است و یا اینکه یک نفر در ضمن سخنان خود، این جمله را بر زبان بیاورد: «محسوس بود که حکم فلانى منجّز نمى‏ شود؛ چون مدرکش درست نبود»؛ آن شخص با متّه‏اش، شروع کند به سوراخ کردن الفاظ او و بگوید: کلمه «محسوس»، اوّلاً غلط است؛ چون آن به صیغه مجرّد نیامده؛ بلکه مزیدٌ فیه آمده؛ چنانچه گویند: «أحسّ إحساساً»؛ و ثانیاً: کلمه «منجّز» هم غلط است؛ چون در لغت، این مادّه از باب تفعیل نیامده؛ و ثالثاً: کلمه «مدرک» هم غلط است؛ براى اینکه آن هم مجرّد نیامده؛ بلکه مزید فیه است؛ چنانچه گویند: «أدرک إدراکاً»، مر او راست که متّه او را بشکند و بگوید: شهرت، استعمال است؛ اگرچه لغت اجازه ندهد.

ولى کلمه موعود که مهمان مى‏ گوید: «من موعودم»، غلط است؛ چون موعود، به معنى وعده داده شده است و وعده داده شده، میزبان است، نه مهمان؛ براى اینکه مهمان، وعده ‏دهنده است و او، وعده داده شده. پس، گفتن مهمان که «من موعودم» غلط است، مصحّح استعمال هم ندارد. در این مورد، باید «مدعّوم» گفت. بارى، کار در این اغلاط، آسان است؛ چون غرض متکلّم از حرف زدن، رساندن مقصود است به شنونده، و این غرض، با لفظ غلط هم حاصل مى ‏شود [و] دیگر جایى از آن خراب نمى‏شود. عمده، احتراز از اغلاط معنوى است؛ از قبیل دروغ و غیبت و امثال آن از مفاسد زبان.