پنجشنبه ۲۵ شهریور ۱۴۰۰

صوم 88-87


213. کتاب صوم/سال‏ دوم 88/02/16

باسمه تعالی

کتاب صوم/سال‏ دوم : شماره 213 تاریخ : 88/02/16

بحث جلسه گذشته، در کفاره افطار قضاء ماه مبارک رمضان و مقدار آن بود. در این جلسه، استاد دام ظله، در فرع کفاره صوم نذر معین و مقدار آن، اقوال در مسئله و قائلین به اقوال را مورد ذکر و بررسی قرار می‏دهند.

یکی از روزه‏هائی که گفته‏اند کفاره دارد، حنث روزه منذور معین است، در اینجا در اصل کفاره و مقدار آن اختلاف بسیار است. در اصل اینکه کفاره دارد یا ندارد، شهرت بسیار قوی ثبوت کفاره است.

از مرحوم ابن ابی عقیل انکار کفاره نقل شده، و مرحوم آقای خوئی می‏فرماید که ایشان نیز مخالف نیست، چون اگر در اینجا کفاره باشد، از اختصاصات باب صوم نیست، مخالفت هر نذری کفاره دارد، آنجا به عنوان مخالف در مسئله اسمی از مرحوم ابن ابی عقیل برده نشده و جای آن آنجا بود، اینجا می‏گوید چیزی نیست و به آن مطلبی که در باب نذر هست، اکتفا کرده، لذا ذکر نکرده، اهمال علامت انکار کفاره نیست.

ولی مطلب اینطور نیست، کتاب ابن ابی عقیل در دسترس ما نیست و به وسیله کتاب‏هائی مانند مختلف از نظرات مرحوم ابن ابی عقیل اطلاع پیدا می‏کنیم، حالا نقل مختلف را ذکر می‏کنم. قال ابن ابی عقیل من جامع أو اکل أو شرب فی قضاء من شهر رمضان أو صوم أو کفاره أو نذر، احتمالاً کلمه أو قبل از کلمه کفاره، زیاده است و باید أو صوم کفاره باشد، فقد أثم و علیه القضاء و لا کفاره علیه و أطلق، یعنی قبل و بعد از ظهر در آن نیست، تصریح دارد که در افطار در صوم کفاره و صوم نذر قضا دارد و گناه کرده ولی کفاره ندارد. برای نفی کفاره در مشابهات اینطور امور در بسیاری از موارد با این تقریب استدلال می‏کنند که می‏گویند روایات کفاره بسیار مختلف است و کم و زیاد دارد و سبک و سنگین است و این علامت این است که اصل آن مستحب است، چون در مستحب تعدد مطلوب متعارف است، در باب منزوحات بئر یکی از استدلالاتی که برای عدم وجوب نزح بیان می‏شود، همین است که در مقدار آن اختلاف هست و این علامت استحباب است، و این را بیان کرده‏ام که دلیل اینکه در مستحبات حمل مطلق بر مقید نمی‏شود، چیست، بر این اساس گفته‏اند که شاید مرحوم ابن ابی العقیل گفته که کفاره لازم نیست، حالا باید این روایات را بررسی کنیم تا ببینیم با تعدد مطلوب هست یا نیست، این یک قول است که اصلاً کفاره ندارد.

قول دیگر که مشهور است، این است که کفاره دارد و کفاره آن همان کفاره ماه مبارک رمضان است، و بر این اساس، بعضی از روایاتی که ضعف سند دارد، جابر آن را فتوای مشهور می‏دانند.

مرحوم آقای خوئی می‏فرماید بر فرض بپذیریم که شهرت جابر است، اینجا چنین شهرتی نیست که جابر بدانیم، اکثر قائل شده‏اند اما شهرتی که جابر باشد، نیست.

پس از مراجعه معلوم شد که در اینجا شهرت قوی وجود دارد، به متأخرین فرصت نکردم مراجعه کنم ولی در میان سابقین به مقداری است که اینجا از مصادیق روشن شهرت جابره است. مرحوم شیخ مفید در مقنعه قائل است و مرحوم سید مرتضی در انتصار بر آن دعوای اتفاق نیز دارد و در موصلیات ثالثه نیز نسبت به صوم که مورد بحث است، قائل است و دعوای اجماع نیز کرده، و در خلاف درباره صوم عنوان کرده و دعوای اجماع کرده، در مبسوط می‏گوید عامه قائل به کفاره نیستند ولی عندنا یعنی عند الامامیه کفاره ماه مبارک رمضان هست، مرحوم ابی الصلاح حلبی در کافی و مرحوم سلار در مراسم قائل هستند، ولی تعجب است که مرحوم علامه به مرحوم سلار نسبت می‏دهد که ایشان قائل است که کفاره یمین است، در مراسم به قول مشهور تصریح کرده، تعجب است که در پاورقی آدرس کلام مرحوم علامه را آورده‏اند، در آنجا همین مطلب معروف را دارد، مرحوم ابن براج قائل شده و مرحوم ابن ادریس درباره صوم قائل شده و دعوای اجماع می‏کند، مرحوم صاحب وسیله قائل شده و مرحوم قطب الدین کیدری قائل شده و مرحوم علاء الدین حلبی در اشاره السبق قائل شده و مرحوم علامه در کتاب‏های خود درباره صوم قائل شده است، خلاصه، در مسئله شهرت قوی است.

در مقابل، کسانی که با اینها مخالف هستند ؛ مرحوم صدوق در مقنع که موافق با فقه رضوی است و مرحوم علی بن بابویه شهران متتابعان گفته‏اند، مرحوم صدوق در من لا یحضر، کفاره یمین قائل است که به قرینه ذیل و بعضی جهات دیگر، مراد از کفاره یمین همان است که قبلاً عرض کردم که گاهی آقایان کفاره یمین را در اطعام عشره مساکین که خارجاً از کفاره یمین پرداخت می‏شود، بکار می‏برند.

(سؤال و پاسخ استاد دام ظله) : شهران متتابعان نیز قول مخالف به حساب می‏آید، اگر یکی از اینها مخیر باشد که شهران متتابعان نمی‏گویند، این ظاهر در تعیین است، اگر تعبیر صوم شهران متتابعان باشد، این مخالف نیست، به خاطر اینکه بقیه مصداق صوم نیست، و لو مخیر بین صوم و غیره است اما صوم شهران متتابعان است، ولی تعبیر کرده‏اند که کفاره شهران متتابعان است و اگر مقدور نشد، کفاره یمین است.

قول دیگر این است که کفاره یمین است، در این قول، عبارات بزرگان مضطرب شده، بیان مرحوم محقق در نقل قول اختلاف پیدا کرده، در باب صوم از شرایع چیزی دارد و در باب کفارات چیز دیگری دارد و در معتبر مطلب ثالثی دارد و در نافع به گونه‏ای است که اندماج دارد، کسانی که کفاره یمین را تقویت کرده‏اند، گفته‏اند که مرحوم محقق از فقهای درجه اول نیز کفاره یمین را اختیار کرده است، علت اینکه اینجا نقل اقوال می‏کنم، این است که چند روز تعطیل می‏شود و اگر وارد بحث روایات شویم، بحث ناقص می‏شود.

بعضی از کفارات مرتبه است که ابتداءاً کفاره نیست و بعد از عجز از کفاره دیگر این کفاره، این کفاره می‏شود، در طول کفاره واجب ابتدائی است، و کفاره مخیره کفاره‏ای است که ابتداءاً کفاره است منتها عدل دارد و متعین نیست، عبارت نافع مرحوم محقق در کفارات این است : و المخیره کفاره شهر رمضان و هی عتق رقبه أو صیام شهرین متتابعین أو اطعام ستین مسکیناً، و مثله کفاره من أفطر یوماً منذوراً علی التعیین و کفاره خلف العهد علی التردد و أما کفاره خلف النذر ففیه قولان أشبههما انه لصغیره. کفاره کبیره همان کفاره مخیره ماه مبارک رمضان است، و کفاره صغیره همان کفاره یمین است، به این عبارت استدلال کرده‏اند. بین صدر و ذیل عبارت دو جور می‏توان جمع کرد ؛ یکی این است که اینکه ایشان مثله می‏گوید، در مخیره بودن مثل آن است، قبلاً کفارات مرتبه را ذکر کرده، و بعضی کفاره مخیره است، روشن‏ترین کفاره مخیره کفاره ماه مبارک رمضان است و بعد می‏فرماید و مثله کفاره من أفطر یوماً منذوراً علی التعیین، یعنی این مانند آن مخیره است و حالا که مخیره شد، در بیان کیفیت آن می‏گوید در آن دو قول وجود دارد و قول اصح که به آن قائل هستم، کفاره صغیره است، این یک معنای عبارت است که آقایان نیز اینگونه فهمیده‏اند و گفته‏اند ایشان این را اختیار کره است. دوم این است که در بسیاری از عبائر هست که فرق گذاشته‏اند بین اینکه کسی صوم را نذر کند که حکم افطار ماه مبارک رمضان را دارد، و بین اینکه غیر صوم نذر شود که کفاره یمین دارد، اول درباره صوم بحث می‏کنند و بعد خلف نذر را مطرح می‏کنند که یعنی خلف نذر غیر از آن است که عنوان خاصی دارد، این در بسیاری از عبائر کتب هست، اینجا محتمل است مراد این باشد که ایشان در باب نذر صوم مطابق مشهور است، در ارشاد همین را اختیار کرده و مرحوم ابن ادریس در سرائر همین را اختیار کرده، مرحوم سید مرتضی در موصلیات همین را اختیار کرده، این قائل بسیار دارد. خلاصه، ثابت نیست که ایشان اینجا به کفاره یمین قائل شده باشد.

ولی در شرایع و معتبر عبارتی دارد که معلوم نیست چه باید گفت، در شرایع در باب صوم این است : اذا أفطر زماناً نذر صومه علی التعیین کان علیه القضاء و کفاره کبر مخیره و قیل کفاره یمین و الاول أظهر. و این را نیز در صوم دارد : و الکفاره المخیره، مخیره بین صوم و غیر صوم، صوم کفاره من أفطر فی یوم عن شهر رمضان عامداً، حالا ایشان اینجا در خلف نذر نیز مطابق صوم نذر است، اما ایشان عبارتی دارد که یمین را اختیار کرده، این را نیاوده‏ام، در بحث کفارات اختیار می‏کند که کفاره یمین است و می‏گوید اشهر اینطور قائل هستند، عجیب این است که به اشهر نسبت می‏دهد با اینکه قائلین قبل از مرحوم محقق را عرض کردم، ایشان چطور اینجا این را اشهر گفته است. و در معتبر مطلب دیگری دارد، می‏گوید : و أما النذر ففیه أخبار و مکاتبات مجهوله خلاصتها من وقع علی أهله فی یوم نذر صومه انه یصوم یوماً بدله و تحریر رقبه، و فی روایه اخری علیه عن کل یوم اطعام سبعه مساکین، بعد می‏گوید و سیأتی تحریر القول فیها فی کتاب النذر، متأسفانه معتبر تا مقدمات حج است و بیشتر نیست و به کتاب نذر نرسیده است، ایشان تحریر رقبه قائل شده است.

قول دیگر این است که بین افطار و ترک صوم فرق وجود دارد، اگر افطار کرد، کفاره افطار ماه مبارک رمضان است، و اگر مفطری انجام نداد اما اصلاً روزه نگرفت، کفاره آن کفاره یمین است، این در جائی از قواعد هست.

این اقوال مختلف در مسئله هست، و بر این اساس گفته‏اند که معلوم می‏شود که مستحب است و مراتب مختلف دارد.

«و آخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمین»